XIX асрнинг иккинчи ярми Марказий Осиё тарихида энг оғир ва фожиали даврлардан бири ҳисобланади. Россия империяси ўзининг жанубга қараб кенгайиш сиёсати доирасида Туркистон ўлкасини босиб олишга киришди. Бу юришлар ҳарбий устунлик, иқтисодий манфаатлар ва геосиёсий рақобат билан изоҳланган бўлса-да, маҳаллий халқлар учун қирғинлар, мустақилликнинг йўқолиши ва мустамлакачилик тизимининг ўрнатилишига олиб келди.
Ҳарбий босқинлар
1864 йилдан бошлаб Россия қўшинлари Туркистон шаҳарларига кетма-кет ҳужум қилди. Авлиёота, Чимкент ва Тошкент босиб олинди. 1868 йилда Бухоро амирлиги мағлубиятга учради, Самарқанд Россия қўлига ўтди. Кейинчалик Хива хонлиги (1873) ва Қўқон хонлиги (1876) ҳам Россия империясига бўйсундирилди.
Бу юришларда замонавий артиллерия ва қуролланган армияга қарши маҳаллий қўшинлар катта йўқотишларга учради.
Шаҳарлар ва аҳолига қарши куч ишлатиш
Тошкент, Жиззах, Самарқанд ва бошқа шаҳарларни эгаллаш жараёнида кўплаб тинч аҳоли ҳалок бўлгани ҳақида рус ҳарбийлари ва хорижий кузатувчиларнинг хотираларида маълумотлар учрайди.
Жиззахнинг босиб олиниши пайтида шаҳар қаттиқ ўққа тутилган, уйлар вайрон қилинган ва аҳоли катта талафот кўрган. Самарқанд қўзғолони бостирилганидан кейин ҳам қаттиқ жазолаш чоралари қўлланилган.
Қўқон хонлигининг тугатилиши
1876 йилда Қўқон хонлиги расман тугатилиб, унинг ҳудуди Фарғона вилояти сифатида Россия империяси таркибига қўшилди. Шу билан минтақадаги сўнгги йирик мустақил давлатлардан бири ҳам йўқ қилинди.
Маҳаллий давлат бошқаруви тизими империя маъмуриятига бўйсундирилди ва сиёсий қарорлар Санкт-Петербургдан белгилана бошланди.
Ер сиёсати ва иқтисодий эксплуатация
Россия мустамлакачилик сиёсати маҳаллий иқтисодиётни ҳам тубдан ўзгартирди.
Россиядан кўчириб келинган аҳолига унумдор ерлар ажратилди;
пахта етиштириш мажбурий даражада кенгайтирилди;
анъанавий деҳқончилик ва чорвачилик чекланди;
маҳаллий бозорлар Россия саноати учун хомашё манбаига айлантирилди.
Натижада озиқ-овқат экинлари қисқариб, иқтисодий қарамлик кучайди.
Миллий қадриятларга босим
Мустамлака маъмурияти маҳаллий элитанинг таъсирини чеклашга ҳаракат қилди.
Кўплаб мадрасалар ва вақф мулклари давлат назоратига ўтказилди. Маҳаллий зиёлилар ва дин арбобларининг сиёсий таъсири қисқартирилди. Руслаштириш сиёсати доирасида маъмурий ва таълим соҳаларида рус тилининг ўрни кенгайтирилди.
Қўзғолонлар ва қаршилик ҳаракатлари
Туркистон халқлари мустамлакачиликка қарши мунтазам қаршилик кўрсатдилар.
Полатхон бошчилигидаги ҳаракат;
Андижон қўзғолони (1898);
1916 йил миллий озодлик қўзғолони.
1916 йил воқеалари давомида минглаб одамлар ҳалок бўлди, юз минглаб аҳоли эса Афғонистон ва Хитой томонга кўчишга мажбур бўлди.
Совет давридаги давом этган босим
1917 йилдан кейин Туркистонда мустақиллик умиди пайдо бўлган бўлса-да, Қўқон Мухторияти 1918 йилда қурол кучи билан тугатилди.
Кейинги йилларда:
босмачиликка қарши қирғинлар;
коллективлаштириш;
1930-йиллардаги қатағонлар;
миллий зиёлиларнинг оммавий қамалиши ва қатл қилиниши;
каби воқеалар минтақа халқлари учун янги фожиаларни келтириб чиқарди.
Хулоса
Россия империясининг Туркистонни босиб олиши минтақа тарихида чуқур из қолдирган воқеадир. Бу жараён маҳаллий давлатларнинг тугатилиши, сиёсий мустақилликнинг йўқолиши, иқтисодий эксплуатация ва миллий қадриятларга босим билан кечди. Шу билан бирга, Туркистон халқлари ўз озодлиги ва миллий ўзлигини сақлаб қолиш учун турли даврларда қаршилик ҳаракатларини давом эттирдилар.
Фойдаланилган манбалар
1. В. В. Бартольд. Туркистон мўғуллар босқини даврида.
2. Ато Малик Жувайний. Тарихи жаҳонгушо.
3. А. Моррисон. Russian Rule in Samarkand.
4. С. Абашин ва бошқалар. Центральная Азия в составе Российской империи.
5. Richard Pipes. The Formation of the Soviet Union.
Абу Муслим (профессор)
