Қўқон хонлиги (форсча: خانات خوقند) — 1709–1876 йилларда ҳозирги Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Қозоғистоннинг жанубий қисми ҳудудида мавжуд бўлган, ўзбекларнинг Минг сулоласи бошқарган давлатдир.
Минглар ўрта асрларда шаклланган туркий қабила бўлиб, дастлаб ҳарбий бирлик сифатида вужудга келган. «Минг» сўзи қадимги туркий тилда «минг киши» маъносини англатади. XVI асрдан бошлаб Мовароуннаҳр ҳудудида улар ўзбек қабиласи сифатида тилга олинади.
Темурийлар даврида Мовароуннаҳрда ўзбек-мингларнинг айрим гуруҳлари яшаган. XVI аср бошларида мингларнинг бир қисми Дашти Қипчоқдан Мовароуннаҳрга қилган юришида Шайбонийхон қўшини таркибида қатнашган.
Кўплаб ёзма манбалар XVI асрда минг қабиласининг Фарғона ва Зарафшон водийлари, Жиззах ҳамда Ўратепа атрофида жуда кўп бўлганини тасдиқлайди. Ўратепа ва Ургут беклари ҳам минг уруғидан чиққан. Зарафшон ҳавзасида ҳам минг ўзбеклари кенг тарқалган эди.
XVIII асрда айнан ўзбекларнинг Минг уруғи Қўқон хонлигида ҳукмрон сулолага айланди.
Минг қабиласи ўзбекларнинг машҳур 92 қабиласи рўйхатида биринчи ўринда қайд этилган бўлиб, ундан кейин юз, қирғ ва жалойир қабилалари келган.
Олтин бешик ҳақидаги ривоят
Ривоятларга кўра, бу даврда Фарғонани Ақси шаҳри ҳокими Тангрияр Худоёр II Илик Султон бошқарган. У Темурийлар сулоласидан бўлган Бобурнинг ўғли Олтин бешикнинг авлоди ҳисобланган.
Маҳаллий ривоятга кўра, Заҳириддин Муҳаммад Бобур Самарқанддан Ҳиндистонга кетаётганда Фарғона водийси орқали ўтган. Хўжанд билан Конибодом оралиғида унинг хотинларидан бири ўғил фарзанд туғади. Бу болага Олтин бешик деб ном берилади. Кейинчалик уни кўчманчи Минг уруғи тарбиясига олади.
Унинг асл насаби маълум бўлгач, Олтин бешик Ақсида бий деб эълон қилинади ва шу ерда яшай бошлайди. Кейинчалик бийлик лавозими унинг авлодларига мерос бўлиб қолади.
Қўқон хонлиги тарихи
Хонликнинг ташкил топиши
XVIII аср бошларига келиб Марказий Осиёнинг катта қисмини ўз ичига олган Бухоро хонлиги таназзулга юз тутди.
Марказий ҳокимиятнинг заифлашиши натижасида Балх, Бадахшон ва Қўқон каби йирик ярим мустақил давлатлар вужудга келди.
Шоҳруҳбий ҳукмронлиги
Минг сулоласининг биринчи ҳукмдори Шоҳруҳбий бўлди.
Аввалига у Бухоро хони Абулфайзхон томонидан берилган оталиқ унвонига эга эди.
Минг қабиласининг бошқа ўзбек қабилаларига нисбатан сон жиҳатидан устунлиги уларнинг минтақада олий ҳокимиятни қўлга киритишида муҳим омил бўлди.
Шоҳруҳбий тасодифан эмас, балки ҳарбий истеъдоди ва жисмоний бақувватлиги туфайли етакчи этиб сайланган.
Янги давлатнинг илк пойтахти сифатида Тепақўрғон танланди. Бу ерда қалъа, бозор ва янги маҳаллалар барпо этилди.
Норбутабий ҳукмронлиги
1762 йилда Ирданабий вафотидан сўнг давлат ҳукмдори деб Сулеймонбек эълон қилинди, аммо у атиги бир неча ой ҳукмронлик қилди. Шундан кейин ҳокимият Абдукаримбийнинг набираси Норбутабий қўлига ўтди[27].
Норбута ўз ака-укаларини ҳоким этиб тайинлади: Шоҳруҳбийни — Наманганга, Хожибийни эса — Хўжандга. Катта ўғли Мадаминбекни Марғилон (Ёр-Мозор) ҳокими, иккинчи ўғли Алимни эса Тўрақўрғон ҳокими этиб тайинлади[28].
Норбутабий (1764—1798) ҳукмронлиги даврида мамлакатда нисбатан сиёсий тинчлик қарор топди ва иқтисодий ривожланиш учун қулай шароитлар юзага келди. Норбута мис тангалар — пулларни зарб қилдирди[7].
Қўқонда озиқ-овқат маҳсулотлари арзон бўлганлиги сабабли, бир «танга»га жуда кўп миқдорда маҳсулот сотиб олиш мумкин эди. Шунинг учун Норбутабий энг майда «пулус» тангасини жорий қилди ва уни зарб эттира бошлади. Норбутабий ҳукмронлиги даврида инфляция кузатилмаган ва аҳолининг турмуш даражаси анча ошган. Норбутабийнинг 30 йиллик ҳукмронлиги давомида ҳукуматга қарши бирорта ҳам қўзғолон қайд этилмаган[29].
Қўқонлик тарихчи Мулла Олим Махдум Ҳожи Қўқон хони Норбутабий ҳукмронлигини шундай таърифлайди: «Унинг ҳукмронлиги даврида ҳеч қандай ташвиш ва хавотир бўлмаган, очарчилик ҳам, қимматчилик ҳам кузатилмаган. Ўша хон замонида пул тизими муомалага киритилган, омборлардан ҳеч ким дон сотиб олмас эди, чунки у бепул тарқатиларди. Атроф вилоятлардаги кўплаб халқлар бундай арзон ва осойишта ҳаёт ҳақида эшитиб, Ҳўқандга кўчиб кела бошладилар, бу эса Фарғонанинг обод бўлиши ва равнақ топишига сабаб бўлди»[30].
Норбутабий ҳукмронлиги йилларида Фарғона водийсида суғориш каналлари қурилди ва суғориладиган ерлар майдони кенгайтирилди. Савдо-ҳунармандчилик шаҳарлари, айниқса Қўқон, тараққий этди[29].
Алимхон ҳукмронлиги
Норбутабийнинг ўғли Алимхон ҳарбий ислоҳот ўтказди ва тожик тоғликларидан фойдаланиб, Фарғона водийсининг ғарбий ярмини, жумладан Хўжанд ва Тошкентни забт этди.
Алимхон қатъиятли ҳукмдор ва саркарда эди. Ҳукмронлигининг бошида у давлатдаги эҳтимолий рақибларига қарши қаттиқ кураш олиб борди. Алимбек минглар сулоласи вакиллари орасида биринчи бўлиб хон унвонини қабул қилди. 1805 йилдан бошлаб давлат барча расмий ҳужжатларда Қўқон хонлиги деб аталади. 1806 йилда у «хон» унвони битилган кумуш тангаларни зарб эттирди. Тўлақонли танга зарби молиявий ва солиқ тизимларида тартиб ўрнатиш имконини берди[31][7].
Алимхон ҳукмронлиги даврида Қўқон хонлиги ҳудуди кенгайди. У Чирчиқ ва Оҳангарон дарёлари водийларини, бутун Тошкент давлати ҳудудини, шунингдек Чимкент, Туркистон ва Сайрам шаҳарларини Қўқон хонлигига қўшиб олди[32]. 1806 йилда Алимхон шахсан Ўратепага қилинган ҳужумга раҳбарлик қилди ва шаҳар хонлик таркибига қўшиб олинди. Шунга қарамай, шаҳар учун кураш узоқ давом этди ва унга Ўратепага яна бир неча бор юриш қилишга тўғри келди.
Алимхон диний тузумни қайта ташкил этишга қаратилган бир қатор чора-тадбирларни амалга оширди. Масалан, у «ишон» диний унвонини бекор қилди, гадолар ва «қаландарлар» деб аталувчиларга ер участкалари ҳамда чорва моллари тарқатиб, шу орқали уларни ижтимоий-фойдали меҳнатга жалб қилди[33]. Ўз давлатини мустаҳкамлаш мақсадида Алимхон рақибларини бартараф этди, сўнгра эса қаттиққўллик билан ўз ҳокимиятини кучайтиришга интилди. Шу боис у «золим» (тиран) ва «шир-гаран» (йиртқич йўлбарс) деб аталган. У Ирданабий замониданоқ қўқонликлар билан бухороликлар ўртасида низо манбаи бўлиб келган Ўратепага 15 марта юриш қилди. Аммо айнан шу урушлар Алимнинг ҳалокатига сабаб бўлди. Давлатни марказлаштиришдаги қаттиққўл усуллар ва давлат ҳудудини кенгайтириш йўлидаги узоқ давом этган ҳарбий юришлар Алимхонга қарши фитнага олиб келди ва 1809 йилда у укаси Умархон тарафдорлари томонидан ўлдирилди.
Умархон ҳукмронлиги (1810–1822)
1810 йилда Умархоннинг тахтга чиқиши билан Қўқон хонлигида эски ўзбек қабила зодагонлари ва олий диний табақанинг аввалги имтиёзлари қайта тикланди. Улар яна давлат бошқарувидаги энг муҳим лавозимларни эгаллай бошладилар.
1815 йилда Умархон Бухоро амири Ҳайдархондан Туркистон шаҳрини тортиб олди. У ерда Хожа Аҳмад Яссавий мақбарасини зиёрат қилиб, 70 қўй қурбон қилди ва муқаддас қадамжодаги шайхларга эҳсонлар улашди.
Шу ернинг ўзида Умархон ўзини оддий хон эмас, балки «Амир ул-муслимин» («Мўминлар амири») унвони билан аташини эълон қилди. Бу унвон жума намози пайтида халққа расман маълум қилинди. Шунингдек, давлат лавозимларига янги тайинловлар амалга оширилиб, турли унвонлар берилди.
Умархон шеъриятга ошно, шоир ва олимларнинг ҳомийси эди. Шу боис халқ орасида ҳурмат қозонган. Бироқ у нафақат маданиятга, балки давлат ҳудудини кенгайтиришга ҳам катта аҳамият берган.
1821 йилда Умархон Хоразм ҳукмдори Муҳаммад Раҳимхон билан келишган ҳолда Бухоро амирлигига қарши ҳарбий юриш қилди. Қўқон қўшинлари етти кун давомида Самарқандни қамал қилди.
1821 йилга келиб Қўқон хонлиги ҳокимияти Сирдарёнинг юқори оқимидаги ҳозирги Жанубий Қозоғистон ҳудудларида мустаҳкамланди. Кейинчалик хонлик чегаралари Еттисув (Семиречье)гача кенгайди.
Илм-фан ва меъморчилик
Умархон давлат қурилишида Амир Темурга тақлид қилишга интилди ва Қўқонда илм-фан ҳамда адабиёт ривожи учун қулай шароит яратди.
Унинг даврида:
Қўқон;
Тошкент;
Туркистон;
Чимкент;
Сайрам;
Авлиёота шаҳарларида масжид ва мадрасалар қурилди.
1815 йилда Шаҳрихон шаҳрига асос солинди.
Қўқон шаҳри ҳам кенгайиб, ободонлаштирилди. Бу ерда Умархон буйруғи билан шифохона барпо этилди. Шунингдек, 1819 йилда жоме масжиди қурилди.
Мадалихон ҳукмронлиги
1822 йилда Умархон вафот этгач, унинг 12 ёшли ўғли Муҳаммад Алихон (Мадалихон) тахтга ўтирди.
Унинг даврида Қўқон хонлиги ўз тарихидаги энг катта ҳудудга эга бўлди.
Хонлик ҳозирги Шимолий Қирғизистон ва Жанубий Қозоғистондаги қирғиз қабилаларини ҳам бўйсундирди. Бу ерларни мустаҳкам назорат қилиш мақсадида 1825 йилда Пишпак ва Тўқмоқ қалъалари қурилди.
1834 йилда Қўқон қўшинлари:
Қаратегин;
Кўлоб;
Дарвозни ҳам ўз тасарруфига киритди.
1826–1829 йилларда Қашғарга бир неча ҳарбий юриш уюштирилди.
1826 йилда Муҳаммад Алихон Цин (Хитой) империясига қарши ғазавот эълон қилиб, Жаҳонгир Хўжани қўллаб-қувватлаш учун Қашғарга қўшин тортди.
1829 йилда Қўқон қўшинлари яна Ўратепани эгаллади.
Шарқий Туркистон сиёсати
Давлат сиёсатида ўзбекнинг Юз қабиласидан чиққан Ҳаққули мингбоши катта таъсирга эга бўлган.
У Жаҳонгир Хўжа билан яқин алоқада бўлиб, Қўқоннинг Шарқий Туркистондаги сиёсатини бошқарган.
1826–1830 йилларда Қўқон икки марта Қашғарга юриш қилди.
Натижада 1832 йилда Цин империяси билан тинчлик шартномаси тузилди.
Бу шартномага кўра Қўқон хонлиги:
Қашғарда яшовчи Марказий Осиё аҳолисидан солиқ йиғиш;
божхона тўловларини ундириш ҳуқуқини қўлга киритди.
Бу эса хонликнинг иқтисодий мавқеини янада мустаҳкамлади.
Муҳаммад Алихон:
Россия;
Бухоро амирлиги;
Хива хонлиги;
Усмонли Туркияси билан дипломатик муносабатлар ўрнатган.
Иқтисодий тараққиёт
Мадалихон даврида давлат бошқаруви тартибга солиниб, иқтисодиёт, ҳунармандчилик ва савдо ривожланди.
Йирик суғориш ишлари амалга оширилди:
1819–1822 йилларда Наманган атрофида Янгиариқ канали қазилди.
1830-йилларда Сирдарёдан Ўратепа томон янги канал чиқарилди.
Бу ишлар қишлоқ хўжалиги ва иқтисодиёт тараққиётига катта ҳисса қўшди.
Мадалихон даврида Қўқон хонлиги аҳолиси қарийб 2 миллион кишига етган бўлиб, давлат ўзининг энг қудратли даврини бошдан кечирди.
Бу даврда хонликда:
пул;
фулус;
дирҳам;
мири;
танга;
тилла тангалар зарб қилинган.
Умархон давридан бошлаб кумуш танга ва олтин тилла муомалага киритилди.
Бухоро амири Насруллонинг босқини
Мадалихон бошқарувидаги айрим хатолардан норози бўлган амалдорлар Бухоро амири Насруллога мурожаат қилиб, уни Қўқон ишларига аралашишга чақирдилар.
Насрулло ўз давлатининг ҳудудини кенгайтириш мақсадида 1841 йил кузида Қўқон хонлигига юриш қилди.
У:
Ўратепа;
Хўжандни эгаллади.
Тузилган сулҳ шартномасига кўра:
Ўратепа;
Заомин;
Ём Бухорога ўтди.
Хўжанд эса Муҳаммад Алихоннинг укаси Султон Муҳаммадхон бошқарувида қолди, аммо Бухорога хирож тўлашга мажбур бўлди.
1842 йил апрелида Насрулло Қўқонни босиб олди.
Унинг буйруғи билан:
Султон Маҳмудхон;
Муҳаммад Алихон;
машҳур шоира ва давлат арбоби Нодирабегим;
ҳамда кўплаб амалдорлар қатл этилди.
Қўқонга Иброҳим номли бухоролик ноиб тайинланди.
Бироқ халқ қўзғолони натижасида у ағдарилди ва Шералихон янги хон этиб кўтарилди.
Насрулло яна Қўқонга қарши юриш бошлади.
Қўқонликлар шаҳар деворларини мустаҳкамлаб, қаттиқ қаршилик кўрсатдилар.
1842 йил 29 июлда Насрулло катта қўшин билан Қўқонни қамал қилди, аммо шаҳар аҳолиси Шералихон атрофида бирлашиб, барча ҳужумларни қайтарди.
1842 йил 26 сентябрда Хива хонлиги қўшинлари Бухоро ҳудудига бостириб кирди. Шу сабабли Насрулло Қўқон қамалини бекор қилиб, орқага чекинишга мажбур бўлди.
Кўпчилик тарихчиларнинг фикрича, бу юриш Қўқон хони билан келишилган ҳолда амалга оширилган бўлиб, Қўқоннинг ғалабасида муҳим аҳамият касб этган.
1843 йилга келиб Қўқон хонлиги:
Тошкент;
Қурама;
Хўжанд;
ҳамда ҳозирги Жанубий Қозоғистон ҳудудларида ўз ҳокимиятини тўлиқ тиклади.
Бу воқеалар Минг сулоласининг Қўқон аҳолиси орасидаги сиёсий нуфузи ва қонуний ҳукмронлигини яна бир бор намоён этди.
Шералихон ҳукмронлиги
Қўқон муҳосараси ва Тошкентнинг босиб олиниши (1842)
Шерали 1842 йилда Қўқон зодагонлари томонидан Қўқон тахтини эгаллаш учун таклиф қилинди ва тахтга чиқиш маросими ўтказилди[36]. Бухоро амири Насруллахоннинг Қўқонга қилган кўплаб ҳужумлари муваффақиятсиз тугади, кўплаб бухоролик аскарлар ҳалок бўлди ва амир Насрулла чекинди[46].
Бу кураш давомида Фарғона қипчоқларидан чиққан мингбоши Мусулмонқул илгари чиқиб, чексиз ҳокимиятга эга муваққат ҳукмдорга айланди. Хонликнинг кейинги бутун тарихи асосан турли гуруҳлар ўртасидаги қонли курашлардан иборат бўлиб, ҳар бир ғалаба мағлубларни шафқатсиз қирғин қилиш билан якунланарди. Мусулмонқул барча муҳим лавозимларни қипчоқларга тарқатди. Улар эса мамлакатда ҳукмронлик қилиб, ўтроқ аҳолини эзиш ва калтаклашни бошладилар. Қўқонлик тарихчи Ҳакимхон тўра қипчоқларни ўзбек қабилалари орасидаги «энг бузилган» қабила деб атаган[47].
В. Наливкин шундай деб ёзган: «Кўпчилиги саводсиз, Ўрта Осиё маданиятидан узоқ бўлган қипчоқлар мадрасалардан талабаларни ҳайдар, китобларни ёқар ва ҳар қадамда муллаларни таҳқирлашга ҳаракат қилар эдилар»[48].
Қипчоқлар ҳокимиятга келгач, руҳониятнинг (уламолар, шайхлар, саййидлар) энг йирик намояндалари ва дунёвий зодагонлар — амирларни қириб ташлашни бошладилар. Наманган шайхулисломи Закирхўжа, жоме масжиди мударриси Халфа Сафо, Домулла Ҳалмуҳаммад раис, Домулла Хўжамқули алам, шайхулисломнинг ўғли Сулаймонхўжа, Мавлавий Аҳмад Кашшоқ Андижоний ва бошқалар қатл этилди[48]. Қипчоқ аристократиясига қарши курашда Қўқон руҳонияти ҳам фаол қатнашди, чунки Мусулмонқул қатл эттирганлар орасида энг йирик муллалар ва шайхлар ҳам бор эди[36].
Худоёрхоннинг биринчи ҳукмронлиги
Мусулмонқулнинг Ош томонда бўлиб турганидан фойдаланган Қўқон зодагонлари Алимхоннинг ўғли Муродбекни хонликка чақирдилар ва Шералихонни ўлдирдилар (1844).
Мусулмонқул шошилинч равишда Қўқонга қайтиб келди, атиги 11 кун ҳукмронлик қилган Муродхонни ўлдирди ва Шералихоннинг беш ўғлидан энг кичиги бўлган 16 ёшли Худоёрни тахтга ўтқазди, ўзи эса регент бўлди. Аста-секин Худоёрхон (1844—1858, 1862—1863, 1865—1875) атрофида бирлашган зодагонлар ҳар қандай йўл билан ўз мавқеларини сақлаб қолишга уриндилар. Маълум даражада уларни кўчманчилар зулмини бошидан кечирган халқ оммаси ҳам қўллаб-қувватлади[45].
Кўчманчиларнинг зўравонлиги ва бошбошдоқлиги одатий ҳолга айланди. Қипчоқларнинг оммавий равишда Қўқонга кўчиб келиши уй эгаларининг ўз уйларидан ҳайдалиши билан кечди. Ариқлар айрим қипчоқларнинг мулки деб эълон қилиниб, улардан фойдаланиш учун ҳақ ундирилар эди. Қипчоқлар ҳукмронлиги даври кўчманчиларнинг ўтроқ аҳолига паст ва номукаммал тоифа сифатида муносабатда бўлишлари билан янада оғирлашди[49].
Мусулмонқул васийлигидан безган Худоёрхон қипчоқларга қарши партиянинг таянчига айланди, Мусулмонқулни ағдариб, 1852 йилда қатл эттирди. Бу воқеа Фарғона қипчоқларининг оммавий қирғин қилиниши билан якунланди. Мусулмонқул билан бирга тахминан 20 000 қипчоқ ўлдирилди. Шу даврдан Худоёрхоннинг мустақил ҳукмронлиги (1853—1858) бошланди[50].
Худоёрхон ҳокимият учун укаси Маллабек билан кураш олиб борди. У Марғиноний шайх Валихон тўранинг муриди эди. Бир куни шайх унга овга укаси Маллабекни ҳам олиб чиқишни таклиф қилди. Хон машҳур ўзбек мақоли билан жавоб берди: «икки кучкорни боши бир қозонда қайнамайди», бунинг маъноси — бир қозонда икки қўйнинг боши қайнамайди[51].
Маллахон ҳукмронлиги
1858 йил охирида Маллабек Бухоро амирининг Хўжандни муҳосара қилиб турганидан фойдаланиб, қирғизлар ҳузурига келди ва исён кўтарди. Фарғоналик кўчманчиларни бирлаштириб, Саманчи жангида обрўсини йўқотган Худоёрхон устидан ғалаба қозонди ва Қўқон тахтини эгаллади. Маллахон ҳукмронлиги даврида кўчманчилар хонликда йўқотган мавқеларини қайтариб олдилар. Уларнинг «конфедерацияси»да асосий ролни қирғизлар ўйнади, улар орасидан ёш саркарда Алимқул етишиб чиқди[52].
Худоёрхон саройининг кўриниши
Маллахон ҳукмронлиги даврида қирғиз ва қипчоқ зодагонлари яна маъмурий ва ҳарбий лавозимларни эгалладилар. Масалан, Хўжандга қирғиз Саидбек датқа, Андижонга қирғиз Алимбек датқа, Нав қалъасига қирғиз Молдо Қосим тайинланди[53]. «Янги хонни табриклаш ва дуо қилиш» маросимларида диний элита (уламо, шайхлар) ҳам қатнашган, бу эса хонлик сиёсий ҳаётида руҳонийлар табақасининг нақадар муҳим ўрин тутганини кўрсатади[54].
Маллахон қудратли ҳукмдор эди. У давлат амалдорлари ва ҳарбий қўмондонлар орасида шундай тартиб ўрнатдики, улардан ҳеч бири шариат чегарасидан чиқа олмас эди. Ҳарбийлар ўз ишлари билан шуғулланар, бошлиқлар юқори мавқеларини сақлар, уламолар ва шайхлар шариатни ҳимоя қилиш билан машғул бўлар, фуқаролар эса доимо одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилишга мажбур этиларди. Бозорларда нархлар арзонлашди, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари мўл бўлди, шариат қоидаларига риоя қилмаганлар, суиистеъмол ва ҳарбий хиёнатга йўл қўйганлар, қўрқоқлар қаттиқ жазоланарди[55].
Маллахон даврида қўқонликлар 1861 йилда Бухоро амири устидан ғалаба қозондилар, натижада Қўқон билан Бухоро ўртасида 1840-йилларгача мавжуд бўлган ҳолат амалда қайта тикланди ва шу билан қўқонликлар Бухоро амирининг Ўрта Осиёдаги ҳукмронлиги масаласини шубҳа остига қўйдилар[56].
Худоёрхоннинг иккинчи ҳукмронлиги
1862 йил февраль ойида Маллахон ўлдирилди. Шундан кейин хонликда икки ҳокимиятлилик бошланди, бу эса хонлик сиёсий элитасини иккига бўлиб, фуқаролар урушига олиб келди. Тошкентда Худоёрхон, Қўқонда эса Шаҳмуродхон хон деб эълон қилинди. Бироқ бир қатор мағлубиятлар Худоёрхонни Бухоро амиридан ёрдам сўрашга мажбур қилди.
Амир Музаффар, эҳтимол, Қўқонда узоқ вақт туриб қололмаслигини англаб, усталарни, зодагонларнинг бир қисмини ва руҳоният вакилларини йиғишни ҳамда уларни қўриқчилар билан Бухорога юборишни буюрди. Худоёрхоннинг ҳарами ва хазинаси ҳам у ерга жўнатилди. Охирида бухороликлар шаҳар ва унинг атрофидаги кўплаб аҳоли уйларини таладилар ва шу билан ўз ҳаракатларида ҳеч қандай диний меъёр ва қоидаларга амал қилмаганликларини намоён этдилар[57].
1863 йил июль ойида Алимқул қўшинлари Мингбой бошчилигида муҳосарадан кейин Хўжандни эгалладилар. Шу билан бухороликларни Самарқандга сиқиб чиқардилар ва қонли фуқаролар урушига якун ясадилар. Шу ойнинг ўзида Султон Саидхон хон деб эълон қилинди.
Алимқул регентлиги
1863 йилда Қўқонда Қўқон хонларининг уч нафар авлоди — Содиқбек, Ҳожибек ва Шоҳруҳ яшар эди. Улар эндигина 20 ёшга тўлган йигитлар бўлиб, кутилмаганда хонлик тахтига бўлган ҳуқуқларини эълон қилдилар. Алимқул уларни ҳар бирига хонликни беришга ваъда қилиб чақирди. Йигитлар бунга ишониб Ошга келгач, Алимқул уларнинг барчасини сўйдиришни буюрди. Бечора йигитларнинг учаласи ҳам Ош қабристонига дафн этилди[58].
1863 йил июль ойида қирғиз-қипчоқлар Алимқул бошчилигида фуқаролар уруши давомида Қўқон хонлигида ҳокимиятни эгалладилар. Расман Султон Саидхон ҳукмдор деб эълон қилинди. Амалда эса барча давлат ишларини Алимқул бошқарарди[59]. Қўқон хонлигининг олий ҳукмдори деб хон ҳисобланарди. Алимқул регентлиги даврида хон ҳокимияти амалда йўққа чиқарилди[26].
«Менинг мақсадим Қўқонни эгаллаб, ҳокимиятдан роҳатланиш эмас, балки русларга қарши курашишдир.»
Алимқул[60].
Юзага келган вазиятда Алимқул, эҳтимол, хонлик Россия экспансияси қаршисида қандай оғир аҳволга тушиб қолганини англай бошлади. У Россия империясига унинг азалий рақиблари — Британия империяси, Франция империяси ва айниқса Усмонийлар империяси орқали дипломатик босим ўтказишга ҳаракат қилди. Муҳаммад Солиҳ ҳам Туркияга совғалар билан элчилар юборилганини ёзади. Европа давлатларига юборилиши режалаштирилган элчиликлардан фақат Францияга элчилик юборилди, аммо у ҳеч қандай аниқ ёрдамга эриша олмай, натижасиз қайтди[61].
Алимқул хонликнинг ҳарбий қудратини мустаҳкамлаш учун кескин чоралар кўрди. Унинг буйруғи билан Тошкент ҳокими Нурмуҳаммад Сузоқ, Чўлоққўрғон ва Авлиёотага бориб, руслар томонидан мудофаа иншоотларига етказилган зарарни баҳолади ҳамда маҳаллий қозоқ уруғларидан хирож йиғди[62].
1864 йил ёзида Қошғарда Цин сулоласига қарши йирик қўзғолон бошланди. Алимқул мусулмон халқлар қўзғолонини қўллаб-қувватлашга қарор қилди[63]. Алимқулнинг хайрия ишлари ҳам маълум бўлиб, у 1864—1865 йилларда Қорасув қишлоғидаги мадрасага вақф-авлод сифатида 112 та савдо дўконини эҳсон қилди[64].
Алимқул ҳарбий ҳаракатларга тайёргарликни бошлади — совуқ ва ўқотар қуролларни оммавий ишлаб чиқариш йўлга қўйилди[65]. У урушга жуда фаол тайёргарлик кўриб, олти ой ичида тахминан 60 та тўп қуйдирди ва бир неча минг милтиқ тайёрлатди[66]. 1864 йил июль ойидаги Чимкент учун жангларда у шаҳарни ҳимоя қилиб қолишга муваффақ бўлди[67]. Шу йилнинг октябрь ойида эса Тошкентга қилинган биринчи ҳужумни қайтарди. Бироқ 1865 йил май ойида рус қўшинлари Тошкентни муҳосара қилган пайтда ўлимли яра олди.
Худоёрхоннинг учинчи ҳукмронлиги
Алимқул ва Россия билан урушлар
1863–1865 йилларда Қўқон хонлигида ҳақиқий ҳокимият Алимқул оталиқ қўлига ўтди. Шу йили у «Лашкарбоши» унвонини олди.
Бу пайтда Худоёрхон мамлакатдаги ички низолардан фойдаланиб, Бухоро амири Музаффар ёрдамида яна Қўқон тахтини эгаллади. Бироқ кўп ўтмай Алимқул уни ҳокимиятдан четлатди ва Худоёрхон яна Бухорога қочишга мажбур бўлди.
1865 йилда Алимқул Тошкент ҳимоясида рус қўшинлари билан бўлган жангда ҳалок бўлгач, Бухоро амири яна Қўқонга келиб Худоёрхонни тахтга ўтқазди. Аммо қайтиш йўлида Иржар жангида руслардан мағлуб бўлди. Кейин руслар Ўратепа ва Жиззахни ҳам эгаллаб, Қўқон хонлигини Бухородан узиб қўйдилар.
Бу ички нотинчликлар Россиянинг Туркистондаги ҳукмронлигини мустаҳкамлашига катта имконият яратди.
Худоёрхон тангалари
1871–1873 йилларда Худоёрхон «Хўқанди Латиф» («Латиф Қўқон») деган ёзув туширилган тангалар зарб қилди. Уларга аввалги хон Маллахон (1858–1862) номи ҳам ёзилган.
Россия империяси билан тўқнашувлар (1852–1865)
XIX аср ўрталарига келиб Россия империяси билан Қўқон хонлиги ўртасидаги муносабатлар тобора кескинлашди.
Россия ҳукумати:
чегаралардаги ҳарбий гарнизонларни кучайтирди;
янги қалъалар қурди;
Оренбург, Ғарбий Сибир ва Сирдарё чегара чизиқларини бирлаштириш режасини амалга оширди.
Бу чоралар Қўқон хонлигига қарши кенг кўламли ҳарбий юришларга тайёргарлик эди.
Оқмасжиднинг босиб олиниши
1847 йилда Россия Сирдарё бўйида Раим қалъасини қурди.
1852 йилда рус қўшинлари Қўқоннинг Қумушқўрғон ва Чимқўрғон истеҳкомларини вайрон қилди ва Оқмасжидни эгаллашга уринди, аммо муваффақият қозона олмади.
1853 йилда генерал Перовский бошчилигидаги рус қўшини яна ҳужум қилди.
Бу сафар:
2767 нафар аскар;
12 та тўп
билан Қўқоннинг:
300 нафар ҳимоячиси;
3 та тўпи
қарши турган Оқмасжид қалъаси босиб олинди.
Шундан кейин шаҳар Форт-Перовский деб қайта номланди.
Қўқон қўшинлари икки марта уни қайтариб олишга ҳаракат қилди, аммо муваффақиятга эриша олмади.
Еттисувнинг Россияга ўтиши
1854 йилда Россия Верний (ҳозирги Олмаота) қалъасини қурди.
1860 йилда полковник Колпаковский бошчилигидаги рус қўшинлари Узуноғач жангида Қўқоннинг 22 минг кишилик қўшинини мағлуб этди.
Шундан кейин:
Пишпак;
Тўқмоқ
қалъалари ҳам руслар томонидан вайрон қилинди.
Натижада Еттисув тўлиқ Россия тасарруфига ўтди.
Тошкентнинг босиб олиниши
1864 йилда полковник Черняев:
Авлиёотани;
кейин Чимкентни эгаллади.
Тошкентга қилинган биринчи ҳужум эса муваффақиятсиз якунланди.
Иқон жанги
1864 йил декабрида Қўқон регенти Алимқул қарши ҳужум бошлади.
У катта қўшин билан Туркистон шаҳри томон юриш қилди.
Бироқ Иқон қишлоғи яқинида рус казакларининг кичик отряди унинг илгарилашини тўхтатди.
Шундан кейин Алимқул Тошкентга қайтишга мажбур бўлди.
Тошкентнинг қулаши
1865 йил июнь ойида генерал Черняев уч кунлик қаттиқ жангдан кейин Тошкентни босиб олди.
Шундан сўнг:
Туркистон вилояти ташкил этилди;
Черняев ҳарбий губернатор этиб тайинланди.
1867 йилда эса:
Туркистон генерал-губернаторлиги ташкил қилиниб, унга:
Сирдарё вилояти (маркази — Тошкент);
Еттисув вилояти (маркази — Верний) киргизилди.
Шу тариқа Рус Туркистони вужудга келди.
Россияга қарамлик
Бухородан ажралиб қолган Худоёрхон 1868 йилда генерал-губернатор Кауфман таклиф қилган савдо шартномасини қабул қилди.
Шартномага кўра:
рус савдогарлари Қўқонда эркин савдо қилиш ҳуқуқини олди;
қўқонликлар ҳам Россия ҳудудида эркин савдо қила оларди;
божхона божи товар қийматининг 2,5 фоизидан ошмаслиги белгиланди.
Амалда эса бу шартнома Қўқон хонлигини Россияга иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан қарам давлатга айлантирди.
Қўқондаги қўзғолон (1875)
Худоёрхон бир неча йил давомида Россия маъмуриятининг кўрсатмаларига бўйсунди.
Бунинг натижасида:
давлат даромадлари камайди;
халққа солиқлар оғирлаштирилди;
амалдорлар зулми кучайди.
1873–1874 йилларда бир неча қўзғолонлар бўлди.
1875 йилда эса ҳатто Қўқон зодагонлари ҳам Худоёрхонга қарши чиқди.
Қўзғолонга:
Абдураҳмон Автобачи;
Мулла Иссо Авлиё;
Султон Муродбек етакчилик қилди.
Қирғиз етакчиси Мулла Исҳоқ ўзини Пўлатбек деб эълон қилди.
Қўзғолончиларга валиаҳд Насриддинхон ҳам қўшилди.
Ош ва Наманган шаҳарлари уларни қаршилаб олди.
20 июль куни Марғилон қўзғолончилар қўлига ўтди.
Мулла Иссо халқни руслар ва уларнинг тарафдорларига қарши ғазавотга чақирди.
22 июль кечаси қўзғолончилар Қўқонга етиб келишди.
Хон қўшинининг ярми улар томонига ўтиб кетди.
Шундан кейин Худоёрхон Россия ҳимоясига қочди.
Қўзғолон бутун хонликка тарқалди ва Насриддинхон янги хон деб эълон қилинди.
У Қўқон хонлигининг аввалги ҳудудларини тиклаш мақсадини билдирди.
Насриддинхон билан шартнома
1875 йил 23 сентябрда генерал Кауфман Насриддинхон билан тинчлик шартномасини имзолади.
Унга кўра:
Қўқон хонлиги мустақил ташқи сиёсат юритиш ҳуқуқидан маҳрум этилди;
Россиядан бошқа давлатлар билан мустақил шартнома тузиш тақиқланди;
Сирдарёнинг ўнг соҳилидаги Наманган бекилиги Россия таркибига қўшилиб, Наманган бўлими ташкил этилди.
Бу воқеалар Қўқон хонлигининг мустақиллиги тугаши арафасида турганини англатар эди. Орадан кўп ўтмай, 1876 йилда Россия империяси Қўқон хонлигини расман тугатиб, уни ўз таркибига қўшиб олди.
Абдураҳмон Автобачи
1875 йил сентябрь ойида хонликнинг шарқий қисмида яна қўзғолон кўтарилди. Автобачи таклифига кўра қирғиз Пўлатбек хон деб эълон қилинди. Октябрь ойи бошида генерал-майор В. Н. Троцкий бошчилигидаги рус қўшинлари қўзғолончиларни тор-мор этди. Насриддин отаси Худоёрхон каби қочиб кетди. Қўқонликлар Наманганни эгалладилар, қалъага яширинган рус гарнизони эса ҳужумни зўрға қайтарди. Бунга жавобан Наманган ҳудудига янги рус қўшинлари юборилди. Скобелев бошчилигидаги Наманган ҳаракатчи отряди хонликнинг турли ҳудудларига рейдлар уюштирди[72][73].
Қўқон хонлигининг тугатилиши
1876 йил январь ойида Кауфман Санкт-Петербургга келиб, Ташқи ишлар вазирлигини четлаб ўтиб, император Александр II дан Қўқон хонлиги мустақиллигини бутунлай тугатишга рухсат олди. Бу муваффақият ҳақида у дарҳол Тошкентга телеграмма юбориб, Скобелевга зудлик билан Қўқонни эгаллашга тайёргарлик кўришни буюрди. 24 январь куни мағлубиятлардан бутунлай руҳан тушкунликка тушган Абдураҳмон таслим бўлди. Энди хонлик пойтахтини эгаллаш мумкин эди. 2 январь куни Кауфман генерал Г. А. Колпаковскийга Қўқонга ҳужум бошлаш ҳақида янги телеграмма юборди. Айни пайтда Наманганда турган Скобелев ҳам генерал Троцкийдан худди шундай телеграмма олди. Қўқонга биринчи бўлиб айнан Скобелев етиб келди, у бир кунда 80 км дан ортиқ йўл босиб ўтди. Қўқон пойтахти деярли жангсиз таслим бўлди. Шу тариқа Қўқон хонлигининг мустақиллиги бутунлай тугатилди. Унинг ҳудуди Туркистон генерал-губернаторлиги таркибига Фарғона вилояти сифатида қўшилди. Ўлканинг ҳарбий губернатори этиб М. Д. Скобелев тайинланди. Абдураҳмон Автобачи Россияга сургун қилинди, кўплаб шафқатсизликларда айбланган Пўлатбек эса Марғилонда қатл этилди.
1876 йил 26 ноябрь куни император Александр II махсус равишда Қўқон хонлигига қарши ҳарбий операция қатнашчилари учун «Қўқон хонлигини бўйсундирганлик учун» давлат медалини таъсис этди. Тугатилган Қўқон хонлиги ўрнида Россия империяси таркибида Фарғона вилояти ташкил этилди.
Қўқон хонлари ҳокимиятини қонунийлаштириш ғоялари
Қўқон ҳукмдорлари (ўзбекнинг минг қабиласидан чиққан) чингизийлар эмас эдилар. Мўғуллардан кейинги Марказий Осиё давлатларида анъанага кўра олий ҳокимият Чингизхон авлодларининг ҳуқуқи ҳисоблангани учун, Қўқон ҳукмдорлари ўз олий ҳокимиятига (ва шунга мувофиқ хонлик унвонига) қонунийлик бериш мақсадида XIX асрда ўзларини Бобурнинг ўғли ва Амир Темур авлоди Олтин-Бешикдан тарқаган деган афсонани яратдилар. Бу афсона Қўқон хонлигида ҳақиқат, ақида ва мажбурий қоида сифатида қабул қилинди ҳамда ҳуқуқ манбаи бўлиб хизмат қилди. Хонликда ҳеч ким унинг ҳаққонийлигига озгина ҳам шубҳа билдиришга журъат этмасди[74].
Афсона турли кўринишларда Қўқон солномаларининг аксариятида келтирилган. Энг кенг тарқалган шаклига кўра, бир нечта ривоятларни ўз ичига олган ҳолда, унинг мазмуни қуйидагича: 1512 йилда[75] Темурий Бобур душманларидан (Шайбонийлардан) қочиб, Фарғонадаги йўқотилган мулкида гўдак ўғлини қолдирган. «Шоҳнома-йи Умархони»га кўра, болани кўчманчи қабилалар — минг, қирқ, қипчоқ ва қирғиз етакчилари топганлар. Унинг ёнида қолдирилган қимматбаҳо буюмлар (жумладан олтин бешик) орқали боланинг насл-насаби улуғ эканини англаган ҳар бир қабила бошлиғи уни тарбиялашни истаган, бироқ ҳеч бири ён бермаган. Атрофдаги ўзбеклар йиғини қарорига кўра бола эмизикли аёлга топширилган ва унга Олтин-Бешик («Олтин бешик») деб ном берилган. Олтин-Бешик Қўқон хонлари сулоласининг асосчиси бўлган. Унинг хотини минглар бошлиғининг қизи эди[76].
Тарихчи Аваз Муҳаммаднинг ёзишича, Мирзо Бобур Олтин-Бешикни Ҳиндистонга олиб кетмоқчи бўлган, аммо Фарғона ўзбекларининг барча қабилалари унинг Фарғонада ҳукмдор сифатида қолишини талаб қилганлар[77].
Турли даврларда Қўқоннинг қабилавий ва диний аристократияси ҳокимиятни қонунийлаштиришнинг айрим манбаларини эътиборсиз қолдириб, бошқаларини афзал кўрган. Қўқон тарихчилари учун чингизийлик ҳуқуқи Бухородагига қараганда анча муҳим ҳисобланган. Ҳокимиятга бўлган даъволарни исломийлаштиришга уринишлар Умархон ва қисман сулоланинг сўнгги икки хони — Шералихон ҳамда унинг ўғли Худоёрхон даврида кузатилади. Улар ўз исмларига «саййид» (Пайғамбар авлоди) унвонини қўшганлар[78].
Чиғатой давлатчилик ғояси
Қозоғистонлик тарих фанлари номзоди Т. К. Бейсембиев Чиғатой давлатчилик ғояси ҳақида ёзган. Унинг фикрича, Қўқон хонларининг ўзларини Темурийлар ва Буюк Мўғуллар авлоди деб ҳисоблашлари Фарғона водийсида Чиғатой давлатчилик ғоясининг ғалабасини англатган[79]. Бу ғояга кўра, Мовароуннаҳрда (Чиғатой улусида) Жўжийлар (Шайбонийлар, Аштархонийлар ва бошқалар) ҳокимияти Чингизхон анъаналарининг тўғридан-тўғри бузилиши деб ҳисобланган. Шу далил билан қозоқ хонларининг Фарғона ва Тошкентга, назарий жиҳатдан эса бутун Мовароуннаҳрга бўлган даъволари ҳам рад этилган. XIX аср ўрталаригача бу сиёсий-ҳуқуқий жиҳат долзарб аҳамиятга эга бўлиб қолган. Қозоқларнинг 1598 йилда Мовароуннаҳрга бостириб кириши «Дашти Қипчоқ кўчманчиларининг Мовароуннаҳрни эгаллашга бўлган сўнгги уриниши» ҳисобланган. Қозоқларнинг Фарғона водийсига ҳужумлари XIX асрда ҳам бўлган (1805 йилда Юнусхўжа қўшинининг зарба кучи сифатида, 1842 йилда эса 1840—1843 йиллардаги Қўқон—Бухоро урушида Бухоро амирининг иттифоқчиси сифатида). Қўқон хонлари XIX аср бошларида ҳозирги Қозоғистон ҳудудидаги Сирдарё бўйларини (жумладан Амир Темур қурдирган Хожа Аҳмад Яссавий мақбарасини) муваффақиятли эгаллаганларида, Чиғатой ғояси уларга ўзларини Амир Темурнинг қонуний меросхўрлари деб ҳисоблаш имконини берган ва бу ҳудудларга бўлган ҳудудий даъволарини ҳуқуқий жиҳатдан асослашга хизмат қилган. Бу ҳол Қўқон солномаларида ҳам акс этган. XIX аср бошига келиб, Ўрта Осиёда XVI—XVIII асрларда устун бўлган шайбоний ва аштархоний давлатчилик концепциялари ўрнини Чиғатой давлатчилик ғояси эгаллаган[80].
Минглар сулоласи
Шоҳруҳбий II Айиқ, Ашурқул Шоҳмастбийнинг ўғли, минг қабиласи бийи, Аштархонийлар давлати оталиғи, Фарғона шаҳри бийи (1704—1710), Фарғонанинг мустақил беки (1710—1720)
Абдураҳимбий, Шоҳруҳбий II нинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Фарғона беки (1721—1739). 1721—1733 йилларда Фарғонани Деҳқон-Тўда қишлоғидан туриб бошқарган, 1732 йилда пойтахтга айланган Қўқон шаҳрини қурган. Ўлдирилган.
Абдукаримбий, Шоҳруҳбий II нинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1739—1751 (1765)), Қўқонда ҳукмронлик қилган.
Шодибий, Шоҳруҳбий II нинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1739—1748), Марғилонда ҳукмронлик қилган. Ўлдирилган.
Сулаймонбек, Шодибийнинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1748—1778), Марғилонда ҳукмронлик қилган (1-марта).
Низомиддин Муҳаммад Бобобий, Абдураҳимбийнинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1751—1752).
Ирданабий, Абдураҳимбийнинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1752—1769 (1765—1778)), Қўқонда ҳукмронлик қилган. Ўлдирилган.
Сулаймонбек, Шодибийнинг ўғли, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1769—1770 (1778)), Қўқонда 3 ой ҳукмронлик қилган (2-марта). Ўлдирилган.
Норбутабий, Абдураҳмоннинг ўғли, Абдукаримбийнинг набираси, минг қабиласи бийи ва Қўқон беки (1770—1798 (1778—1807)).
Алимхон, Норбутабийнинг ўғли, Қўқоннинг 1-хони (1798—1809 (1807—1816)). Ўлдирилган.
Саййид Муҳаммад Умархон, Норбутабийнинг ўғли, Қўқон хони (1809—1822 (1816—1821)).
Саййид Муҳаммад Алихон (Мадалихон) (1809 — 1842 йил апрель), Саййид Муҳаммад Умархоннинг ўғли, Қўқон хони (1822—1842 (1821 — 1842 йил апрель)). Ўлдирилган.
Султон Маҳмуд (? — 1842 йил апрель), Саййид Муҳаммад Умархоннинг ўғли, Қўқон хони (1842 йил апрель). Ўлдирилган.
Иброҳим Хаёл Парвоначи, Бухоро хонининг ноиби (1842 йил 18 апрель — 1842 йил июнь).
Саййид Муҳаммад Шералихон (1792—1845), Ҳожибийнинг ўғли, Абдураҳмоннинг набираси, Абдукаримбийнинг чевараси, Қўқон хони (1842 йил июнь — 1845). Ўлдирилган.
Саримсоқхон (? — 05.02.1845), Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1845). Ўлдирилган.
Муродхон, Алимхоннинг ўғли, Қўқон хони (1845 (11 кун)). Ўлдирилган.
Саййид Муҳаммад Худоёрхон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1845—1851) (1-марта).
Абдуллабек, Худоёрхон III нинг узоқ қариндоши, Қўқон хони (1851 (бир неча кун)).
Саййид Муҳаммад Худоёрхон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1851—1858) (2-марта).
Саййид Баҳодир Муҳаммад Маллахон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1858—1862). Ўлдирилган.
Султон Шоҳмуродхон, Саримсоқхоннинг ўғли, Қўқон хони (1862).
Саййид Муҳаммад Худоёрхон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1862 (1 ой)) (3-марта).
Саййид Муҳаммад Худоёрхон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1862) (4-марта).
Қаландарбек, Саййид Муҳаммад Алихоннинг ўғли, Қўқон хони (1862 (1 ой)). Чустда ҳукмронлик қилган. Ўлдирилган.
Муҳаммад Султон Саидхон, Саййид Баҳодир Муҳаммад Маллахоннинг ўғли, Қўқон хони (1863 йил июль — 1865 йил июнь). Ўлдирилган.
Ҳайдарбек (Худойқулбек/Белбоғчихон), Шоҳруҳнинг ўғли, Алимхоннинг набираси, Қўқон хони (1865 йил июнь — 1865 йил июль).
Саййид Муҳаммад Худоёрхон, Саййид Муҳаммад Шералихоннинг ўғли, Қўқон хони (1865 йил июль — 1875 йил 22 июль) (5-марта).
Носириддинхон, Саййид Муҳаммад Худоёрхон III нинг ўғли, Қўқон хони (1875 йил 22 июль — 1875 йил 9 октябрь) (1-марта).
Пўлатхон, Қўқон хони (1875 йил 9 октябрь — 1876 йил 28 январь). Қатл этилган.
Носириддинхон, Саййид Муҳаммад Худоёрхон III нинг ўғли, Қўқон хони (1876 йил 28 январь — 1876 йил 19 февраль) (2-марта).
Абу Муслим профессор
