1219 йил. Марказий Осиё тарихидаги энг мудҳиш саҳифалардан бири очилди. Бу саҳифа Ўтрор шаҳри муҳосараси билан бошланди. Кейинчалик бутун Хоразм салтанатига ёйилган қирғинлар, вайронгарчилик ва миллионлаб инсонларнинг тақдири айнан шу ердан ўзгарди.
Ўтрор (Фароб) Сайҳун (Сирдарё) соҳилида жойлашган, Ипак йўлининг энг муҳим савдо ва маданий марказларидан бири эди. Қалин деворлари, мустаҳкам қалъаси ва бой бозорлари билан машҳур бўлган бу шаҳар Хоразмшоҳ Муҳаммаднинг муҳим чегара қўрғони ҳисобланарди.
Фожиага сабаб бўлган воқеа 1218 йилда юз берди. Чингизхон юборган катта савдо карвони Ўтрорга келгач, шаҳар ҳокими Иналчуқ (Ғойирхон) уларни жосусликда айблаб қамоққа олди ва аксариятини қатл эттирди. Бу хабар Чингизхонга етгач, у айбдорларни топширишни талаб қилди. Аммо Хоразмшоҳ Муҳаммад бу талабни рад этди, ҳатто элчилардан айримларини ўлдиришга ҳам йўл қўйди. Шу воқеа Чингизхоннинг Хоразмга қарши кенг кўламли юриши учун баҳона бўлди.
1219 йил кузида юз минглаб мўғул қўшинлари Хоразм чегараларига кириб келди. Чингизхон қўшинларининг бир қисми тўғридан-тўғри Ўтрорни муҳосара қилди. Шаҳар аҳолиси қаттиқ қаршилик кўрсатди. Муҳосара ойлаб давом этди. Деворлар тагида қонли жанглар бўлди, қамал қуроллари ишлатилди, ҳар икки томон катта талафот кўрди.
Тарихий манбаларга кўра, муҳосара беш ойга яқин давом этган. Ниҳоят, шаҳар мудофаасида қатнашган қўмондонлардан бири хоинлик қилиб дарвозалардан бирини очиб берган. Мўғуллар шаҳарга ёпирилиб киришди. Аммо Иналчуқ ички қалъага чекиниб, охиригача жанг қилди. Унинг қаршилиги ҳам шаҳар тақдирини ўзгартира олмади.
Ўтрор босиб олингач, шаҳар вайрон қилинди. Кўплаб аҳоли қирғин этилди ёки асир олинди. Ҳунармандлар ва уста косибларнинг бир қисми мўғул юртларига олиб кетилди. Шаҳарнинг катта қисми кулга айланди. Ўша давр муаррихлари бу қирғинни Хоразм салтанати учун ҳалокатнинг бошланиши сифатида тасвирлайдилар.
Ўтрорнинг қулаши билан Чингизхон қўшинлари учун Бухоро, Самарқанд, Урганч ва бошқа шаҳарларга йўл очилди. Кейинги йилларда Марказий Осиёнинг кўплаб шаҳарлари муҳосара қилиниб, оғир талафотларга учради. Асрлар давомида равнақ топган илм-фан марказлари, кутубхоналар, бозорлар ва маҳаллалар катта вайронгарчиликни бошдан кечирди.
Ўтрор муҳосараси ҳарбий тарихда фақат битта шаҳарнинг қулаши эмас, балки бутун бир давлат тақдирини ўзгартирган воқеа сифатида баҳоланади. Бу фожиа давлат бошқарувидаги хатолар, дипломатик можаролар ва ички келишмовчиликлар қандай улкан ҳалокатларга олиб келиши мумкинлигининг ёрқин мисолларидан бири бўлиб қолган.
Бугун Ўтрор харобалари Қозоғистон ҳудудида сақланиб қолган. Улар XIII асрда Марказий Осиёда юз берган энг катта тарихий фожиалардан бирининг жим гувоҳи сифатида қад ростлаб турибди.
Абу Муслим, профессор
