XX аср инсоният тарихида энг даҳшатли даврлардан бири сифатида ёдда қолди. Бу асрда миллионлаб инсонларнинг умрига зомин бўлган тоталитар тузумлар пайдо бўлди. Ана шундай тузумлардан бири Совет Иттифоқидаги коммунистик ҳокимият эди. Бу тузум ўзини адолат ва тенглик тарафдори сифатида кўрсатган бўлса-да, амалда миллионлаб инсонларнинг ҳаётини барбод қилди.
Иосиф Сталин ҳукмронлиги (1924–1953) даври айниқса қирғинлар, сиёсий таъқиблар ва оммавий қатағонлар билан тарихда қолди. Коммунистик партиянинг энг юқори лавозимларида ишлаган кўплаб мансабдорлар ҳам унинг қатағонларидан қутула олмадилар. 1936–1938 йиллардаги машҳур "Катта тозалаш" (Большой террор) даврида партиянинг энг юқори раҳбарлари, армия қўмондонлари, давлат хавфсизлиги ходимлари ва ҳукумат аъзолари сохта айбловлар билан ҳибсга олинди ёки отиб ташланди.
Масалан, Политбюронинг собиқ аъзолари Григорий Зиновьев, Лев Каменев, Николай Бухарин, Алексей Рыков каби инқилобнинг машҳур етакчилари суд орқали қатл этилди. Қизил Армиянинг энг иқтидорли қўмондонларидан бири Михаил Тухачевский ва юзлаб генераллар ҳам қатл қилинди. НКВД раҳбарлари Генрих Ягода ва Николай Ежов ҳам охир-оқибат ўзлари қурган террор машинасининг қурбонига айландилар.
Бу қатағонлар фақат раҳбарлар билан чекланиб қолмади. Миллионлаб оддий фуқаролар "халқ душмани", "диверсант", "жосус" ёки "миллатчи" деган асоссиз айбловлар билан қамоқ лагерларига юборилди ёки отиб ташланди. Миллионлаб одамлар ГУЛАГ меҳнат лагерларида очлик, совуқ ва оғир меҳнат туфайли ҳалок бўлдилар.
Совет ҳокимияти даврида амалга оширилган мажбурий коллективлаштириш ва ундан кейинги очарчиликлар ҳам миллионлаб инсонларнинг ўлимига сабаб бўлди. Шунингдек, турли халқларнинг оммавий депортация қилиниши, диний уламолар, зиёлилар ва миллий етакчиларнинг йўқ қилиниши бутун жамиятга оғир зарба бўлди.
Коммунистик мафкура давлатнинг расмий атеистик сиёсатига айлантирилди. Масжидлар, черковлар ва бошқа ибодатхоналар ёпилди ёки бошқа мақсадларда ишлатилди. Минглаб дин уламолари, имомлар, руҳонийлар таъқиб қилинди, қамалди ёки қатл этилди. Динга қарши кураш давлат сиёсатининг муҳим қисмига айланди.
Тарихчиларнинг баҳоларига кўра, Совет Иттифоқидаги сиёсий репрессиялар, очарчиликлар, депортациялар ва меҳнат лагерлари қурбонлари сони ҳақида турли ҳисоб-китоблар мавжуд бўлиб, улар бир неча миллиондан ўн миллионлаб кишиларгача баҳоланади. Шунингдек, XX асрдаги бошқа коммунистик давлатларда ҳам оммавий қирғинлар ва репрессиялар юз бергани ҳақида кенг илмий адабиётлар мавжуд.
Тарих яна бир ҳақиқатни кўрсатди: қўрқув, зўравонлик ва оммавий қатағонларга таянган ҳар қандай тузум мустаҳкам бўлиб қололмайди. Инсон ҳуқуқлари, виждон эркинлиги ва адолат поймол қилинган жамиятда барқарор тараққиётга эришиш қийин. Совет Иттифоқи ҳам охир-оқибат ички инқирозлар, иқтисодий муаммолар ва халқ ишончининг йўқолиши натижасида парчаланди.
Тарихдан чиқариладиган энг муҳим сабоқ шуки, давлатнинг кучи зўравонлик ва қўрқитишда эмас, балки адолат, қонун устуворлиги, инсон қадри ва эркинлигига ҳурматда намоён бўлади. Миллионлаб қурбонлар қолдирган ҳар қандай тоталитар мафкура инсоният учун огоҳлантирувчи сабоқ бўлиб қолади.
Абу Муслим, профессор
