ЎТРОР, Турарбанд, Тарбанд, Ўтрортепа — қадимий шаҳар харобаси (мил. ав. 1-аср — мил. 16-аср). Жанубий Қозоғистондаги Арис дарёсининг Сирдарёга қуйилиш жойида.
Ўтрор 3 қисм (арк, шаҳристон, рабод)дан иборат бўлиб, буржлар билан мустаҳкамланган мудофаа девори ва хандақлар билан ўралган. Ўтрордан кўчалар, ҳаммом, турар жой бинолари қолдиқлари, уйрўзғор, заргарлик буюмлари, камон ўқлари ва бошқалар топилган. Мўғуллар истилосига қадар Хоразмшоҳлар давлатининг савдо ва ҳунармандчилик шаҳарларидан бири бўлган. Ўтрормудофаасидан сўнг мўғуллар томонидан вайрон қилинган. Оқ Ўрда хонлари уни 14-аср да тиклаганлар. Бу даврда масжид, мадраса, хонақоҳ қурилган. Амир Темур ва темурийлар даврида муҳим ҳарбий шаҳар, қалъа бўлган. Бу даврда Европадан Осиёга борадиган янги савдо йўли вужудга келган; у Волга соҳилларидан Уралдаги Саройчик шаҳри орқали Кўҳна Урганч, Ўтрор ва Олмалиққа борган. Бу йўлдан мусулмон савдогарлари ҳам, европалик тижоратчилар ҳам фойдаланишган. Ўтрордан кўплаб алломалар етишиб чиққан; шаҳар ободлиги, чиройи билан ном чиқарган. 16-асрдаги ўзаро ички низолар пайтида ҳувиллаб қолган.
Кўҳна Ўтрор — Мовароуннаҳр ва Дашти Қипчоқ туташган буюк шаҳар
Ўтрор — Марказий Осиё тарихида алоҳида ўрин тутган, Буюк Ипак йўлининг муҳим чорраҳаларидан бири бўлган қадимий шаҳардир. Араб ва форс манбаларида у кўпинча Фороб (Фароб) номи билан тилга олинади. Шаҳар ҳозирги Қозоғистоннинг жанубида, Сирдарё ҳавзасида, Арис дарёсининг Сирдарёга яқинлашган ҳудудида жойлашган эди.
Ўтрорнинг тарихий аҳамияти фақат унинг катта шаҳар бўлганида эмас. У Мовароуннаҳр, Хоразм, Дашти Қипчоқ ва Шарқий Туркистон ўртасидаги савдо ва сиёсий алоқалар туташган стратегик нуқталардан бири эди. Шу сабабли Ўтрорга эгалик қилиш катта иқтисодий ва ҳарбий аҳамият касб этган.
Фороб — илм ва маданият маркази
Ўтрор воҳасида шаҳар маданияти жуда қадимдан шаклланган. Айниқса IX–XII асрларда Фороб номи ислом оламида кенг танилди. Бу ҳудуддан етишиб чиққан олимлар ўз нисбаларида «ал-Форобий» номини ишлатганлар.
Шулар орасида энг машҳури буюк файласуф ва мутафаккир Абу Наср Форобийдир. У мантиқ, фалсафа, сиёсатшунослик, мусиқа назарияси ва бошқа фанларга оид асарлари билан мусулмон Шарқи илм-фани тарихида улкан ўрин эгаллади.
Бу ҳолат Фороб-Ўтрор муҳити оддий савдо манзили эмас, балки илм-фан ва шаҳар маданияти ривожланган ўлкалардан бири бўлганини кўрсатади.
Буюк Ипак йўли чорраҳасида
Ўтрорнинг юксалишида унинг географик жойлашуви ҳал қилувчи аҳамиятга эга эди. Шаҳар орқали турли йўналишларга кетувчи карвон йўллари ўтган. Улар Мовароуннаҳр шаҳарларини Сирдарёнинг қуйи оқими, Хоразм, дашт ҳудудлари ва Шарқий Туркистон билан боғларди.
Карвонлар билан бирга Ўтрорга турли моллар, ҳунармандчилик маҳсулотлари, тангалар ва маданий анъаналар келарди. Шаҳар атрофидаги суғориладиган воҳада деҳқончилик ҳам ривожланган. Суғориш тармоқлари аҳоли зич яшайдиган шаҳар ва қишлоқларни озиқ-овқат билан таъминлаш имконини берган.
Шу тариқа Ўтрор иқтисодиётида уч омил — савдо, ҳунармандчилик ва суғорма деҳқончилик бир-бирини тўлдириб турган.
Чингизхон босқини арафасидаги Ўтрор
XII аср охири — XIII аср бошларига келиб Ўтрор Хоразмшоҳлар давлати таркибидаги стратегик шаҳарлардан бири эди. Ўша пайтда Муҳаммад Хоразмшоҳ давлати Марказий Осиё ва Эроннинг катта қисмини ўз ичига олган қудратли салтанатга айланганди.
Ўтрор эса унинг шимоли-шарқий чегарасидаги муҳим қалъа вазифасини бажарарди. Шаҳарнинг ҳокими Иналчиқ бўлиб, манбаларда у Ғойирхон номи билан ҳам учрайди.
Айнан шу шаҳарда юз берган машҳур воқеа кейинчалик Марказий Осиё тарихини тубдан ўзгартириб юборган ҳодисалар занжирига айланди.
«Ўтрор фожиаси»
1218 йилда Чингизхон ҳудудидан Хоразмшоҳлар давлати томон катта савдо карвони юборилди. Ўтрор ҳокими карвон аъзоларини жосусликда гумон қилди. Карвон ушланиб, унинг аъзолари қатл этилди ва мол-мулки мусодара қилинди.
Бу воқеа тарихшуносликда кўпинча «Ўтрор воқеаси» ёки «Ўтрор фожиаси» деб аталади.
Чингизхон Муҳаммад Хоразмшоҳ ҳузурига элчилар юбориб, Ўтрор ҳокимини топширишни талаб қилди. Аммо муносабатлар янада кескинлашди. Элчилар билан боғлиқ можаро эса дипломатик келишув имкониятларини деярли йўққа чиқарди.
Натижада 1219 йилда Чингизхон Хоразмшоҳлар давлатига қарши улкан ҳарбий юриш бошлади.
Ўтрор қамали
Мўғул қўшинларининг биринчи асосий нишонларидан бири Ўтрор бўлди.
Шаҳар қаттиқ қаршилик кўрсатди. Ўтрорнинг мустаҳкам деворлари ва мудофаачилари мўғулларнинг шаҳарни тезда эгаллашига йўл қўймади. Қамал бир неча ой давом этгани ҳақида манбалар хабар беради.
Охир-оқибат шаҳар мудофааси бузилди. Ғойирхон эса ички қалъада қаршиликни давом эттирди. Кейин у асир олинди ва қатл қилинди.
Ўтрорнинг қулаши Чингизхон қўшинларига Мовароуннаҳр ичкарисига йўл очди. Кейин Бухоро ва Самарқанд каби йирик шаҳарлар ҳам мўғул юришининг зарбасига учради.
Ўтрор бутунлай йўқ бўлиб кетдими?
Ўтрор тарихининг қизиқ жиҳатларидан бири шуки, XIII аср бошидаги вайронагарчилик шаҳар тарихининг охири бўлмаган.
Шаҳар кейинчалик қайта тикланди ва яна бир неча аср яшади. XIII–XIV асрларда Ўтрор яна минтақавий савдо ва ҳунармандчилик марказларидан бирига айланди. Бу шаҳарнинг географик мавқеи қанчалик қулай бўлганини кўрсатади.
Ўтрор Амир Темур даврида ҳам маълум аҳамиятини сақлаб қолган. Амир Темур 1405 йилда Хитойга юриш учун йўлга чиққан пайтида Ўтрорда тўхтаган ва шу ерда вафот этган.
Демак, Ўтрор номи нафақат Чингизхон истилоси, балки Темурийлар тарихи билан ҳам бевосита боғлиқдир.
Кўҳна шаҳарнинг бугунги излари
Бугун Ўтрор харобалари Марказий Осиёнинг муҳим археологик ёдгорликларидан ҳисобланади. Археологик тадқиқотлар натижасида шаҳарнинг мудофаа иншоотлари, турар-жойлари, кўчалари, хўжалик бинолари, кулолчилик буюмлари ва тангалари каби кўплаб моддий далиллар аниқланган.
Бу топилмалар Ўтрорда шаҳар ҳаёти анча мураккаб ва ривожланган бўлганини кўрсатади. Археология орқали биз ёзма манбалардаги Ўтрорни эмас, балки унинг оддий аҳолиси қандай яшагани, нималар ишлаб чиқаргани ва бошқа ўлкалар билан қандай савдо қилганини ҳам тасаввур қила оламиз.
Ўтрорнинг тарихий аҳамияти
Кўҳна Ўтрор тарихи Марказий Осиё цивилизациясининг муҳим бир саҳифасидир. У бир вақтнинг ўзида воҳа шаҳри, чегара қалъаси, карвонлар чорраҳаси, ҳунармандчилик маркази ва илм аҳли етишиб чиққан маданий муҳит бўлган.
Энг муҳими, Ўтрорни фақат «Чингизхон вайрон қилган шаҳар» сифатида тасаввур қилиш унинг кўп асрлик тарихини жуда қисқартириб қўяди. Чингизхон истилоси Ўтрор тарихидаги энг фожиали воқеалардан бири эди, аммо шаҳар тарихи ундан анча аввал бошланган ва ундан кейин ҳам асрлар давом этган.
Ўтрор харобалари бугун ҳам бир замонлар Сирдарё бўйларида юксак шаҳар маданияти, савдо-сотиқ ва илм-фан тараққий этганини кўрсатиб турган улкан тарихий ёдгорликдир.
Абу Муслим профессор
