Белград сафар-и ҳумоюни
Родос сафар-и ҳумоюни
Миср волийлиги исёни
Моҳач сафар-и ҳумоюни
Тўртинчи сафарнинг амалга оширилишига сабаб бўлган воқеалар
Бешинчи сафар-и ҳумоюн
Олтинчи сафар-и ҳумоюн — Ироқ сафари
Қонунийнинг еттинчи сафари — Қўрқув сафари
Қонунийнинг саккизинчи сафари — Боғдон сафари
Ҳиндистонга ёрдамга бориш
Баъзи муҳим воқеалар
Венгрия сафари — тўққизинчи сафар
Австрия сафари — ўнинчи сафар
Эрон сафари — ўн биринчи сафар-и ҳумоюн
Ўн иккинчи сафар-и ҳумоюн — Нахчивон сафари ёки учинчи Эрон сафари
Шаҳзода Боязид Султоннинг қатл этилиши
Қонунийнинг сўнгги сафари
Ҳазрати Барбарос Хайриддин Пошонинг Превеза ғалабаси
Превеза жанги
Қонуний Султон Сулаймоннинг хотинлари ва фарзандлари
Қонуний Султон Сулаймоннинг садри аъзамлари ва шайхулисломлари
Отаси: Ёвуз Султон Салим
Онаси: Ҳафса Хотун
Туғилган санаси: 1494
Вафот этган санаси: 1566
Салтанат муддати: 1520–1566
Мақбараси: Истанбул, Сулаймония масжиди ҳовлиси.
Саккиз йиллик салтанати якунида буюк матонат ва қатъиятга тўла ирода кучи, Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг рухсати ва Жаноби Мавлонинг лутфи билан Усмоний тахтини ер юзининг Хилофати унвони билан зийнатлаган Ёвуз Султон Салимхон пок вужудлари билан бу дунёдан ўтганларида орқаларида ягона валиаҳд ва шаҳзода сифатида Қонуний Султон Сулаймонни қолдирган эдилар.
Бутун аҳли Ислом, ҳатто Европанинг ўзи ҳам «буюк» деб васфлаган бу муборак зот 46 йил давом этган хилофат ва подшоҳлиги билан Давлати Усмонийянинг энг узоқ муддат ҳукмронлик қилган султони сифатида алоҳида юксак мақом соҳибидир.
Тахтга чиққанларида қилган биринчи ишлари марҳум оталари замонида назорат остида ушлаб турилган эронлик савдогарларни озод қилиш ва улар кўрган зарар ва зиёнларни қоплаб бериш бўлган эди. Айрим тарих китоблари бу ишни гўёки Ёвуз Султон Салим ҳазратларининг (ҳошо) хатосини тузатиш мақсадида қилган, деб таъкидлайдилар. Бу қарашга қўшилиш мумкин эмас. Биз бу мавзуга Ёвуз Султон Салим ҳазратлари ҳақида ёзган китобимизда тўхталган ва энг ишончли манба бўлган марҳум Ҳасан Жондан нақл қилган эдик.
Бу товонни тўлаш ва савдогарларни озод қилишни биз шарқ юришлари тугаганининг ҳамда куффор устига зафар байроқлари кўтарилишининг белгиси деб ҳисоблаймиз. Бу фикримиз унинг бутун салтанати давомида ўз тасдиғини топган.
Қонуний Султон Сулаймон тахтнинг ягона вориси бўлгани учун марҳум оталарининг ўрнига ўтиришлари ҳеч қандай шов-шув ва нотинчликка сабаб бўлмади. Ҳатто тахтга чиққан ҳазрати Подшоҳ давлат арбобларининг ўз вазифаларида қолишларини ирода қилдилар. Чунки гуруҳ бошлиғи бўлиши мумкин бўлган бирор рақиб йўқ эди. Шу сабабли давлат арбоблари ҳам ҳеч кимнинг одами бўлмай, фақат дин ва давлатнинг хизматкори сифатида қолган эдилар.
Бу пайтда Ёвуз Салим ҳазратлари томонидан Шом волийлигига тайинланган кўламенлардан Черкес Жон Берду Ғазолий Қонунийнинг тахтга чиқишидан фойдаланиб, Черкес давлатини тузиш мақсадида исён кўтарди. У Шомдан шимол томон юриш бошлади. Ҳалаб шаҳрини муҳосара қилиб турган пайтда бу хабар Зафарлар султонининг қулоқларига етиб келди.
Қонуний Султон Сулаймонхон чиқарган фармонда Фарҳод Пошо ва Шаҳсуварўғли Али Бекка бу фитнани бостиришни буюрдилар.
Натижа қатъий ва шафқатсиз бўлди. Жон Берду Ғазолий ҳам Ҳалаб олдида, ҳам Шомда икки марта мағлубиятга учради. Бу хизматдан қочиб кетар экан, ўзининг яқин одамларидан бири томонидан умр дафтари ёпилди. Тарих ҳижрий 927, милодий 1521 йилни кўрсатаётган эди.
Қирқ олти йил давом этган салтанатининг кўп йилларини от устида, саҳрода қурдирган чодирларда, шахсан ўзлари қатнашган ўн учта сафарда ўтказган ҳазрати Подшоҳнинг сафар-и ҳумоюнларини қисқача ва кетма-кет шу ерда келтиришни муносиб деб билдик. Дунёда бунчалик узоқ муддат сафар қилган ва бу сафарларнинг ҳар бири зафар медали каби порлаб турган жуда оз сонли инсонларгагина насиб этган.
Белград сафар-и ҳумоюни
Ёвуз Султон Салим ҳазратлари шундай деган эдилар:
«Аждодларим шу кунгача амалга оширган фатҳларни илоҳий бир ишорат олмасдан туриб қилмаганлар. Мен ҳам бу ишоратларга мушарраф бўлмасдан ҳеч бир жой устига юриш қилмаганман».
Қонуний Султон Сулаймон марҳум оталарининг Давлати Исломияни шарқ ва жануб томонларидан хавфсиз ҳолатга келтириб қўйганларининг натижаси сифатида биринчи сафарни ғарбга, Белград устига қилишга қарор берди. Ёш Подшоҳ бу вақтда 26 ёшда эдилар.
Венгрия қироли Подшоҳнинг тахтга ўтириш маросимидан кейин табрик билдирмагани ва бир неча йилдан буён тўламаган солиқларини талаб қилиш учун юборилган Беҳром Човушни қатл эттиргач, косани тўлдирган сўнгги томчи ҳам юзага чиққан эди.
Исломнинг адолатли, қирғинчи қудрати бўлган Усмоний зарбаси уларнинг бошига тушди. Белград қалъаси Усмоний байроғи учун бурж бўлди, Карловча эса бу байроқнинг осмонларида ҳилпирашига бўйсунишга мажбур бўлди.
Ҳижрий 927 / Милодий 1521.
Родос сафар-и ҳумоюни
Ҳазрати Подшоҳнинг иккинчи сафари Родос устига бўлди.
Бу сафарнинг аҳамияти жуда катта эди. Родос савдо ва жуғрофий жиҳатдан жуда муҳим нишон эди. Ҳазрати Фотиҳ бу ерни аввалроқ фатҳ қилишни истаган эдилар, аммо бу насиб этмаган эди.
Ёвуз Салим ҳазратларининг Мисрни Давлати Алия чегаралари ичига қўшиб олганлари Родоснинг ҳам фатҳ қилинишини тақозо этаётган эди. Бу ишга киришишга қарор қилган Ёвуз Салим тайёргарликларни етарли деб топмаган эдилар. Уларнинг тайёргарликни етарли эмас деб ҳисоблашлари Родосни албатта эгаллашни мақсад қилганларини кўрсатади. Аммо муборак зотнинг вафотлари бу режанинг амалга ошишига имкон қолдирмади.
Қонуний Султон Сулаймон Белград сафаридан зафар билан қайтгач, бўш турмадилар. Истанбул кемасозлик устахонасида кўплаб кемалар қурдириб, улар орқали аскар ташиш учун тайёргарликни бошладилар. Шу билан бир вақтда Родос ороли ҳокимлари бўлган рыцарларга маълум миқдорда солиқ тўлаш, Усмонийлар номи билан танга зарб қилиш ва Усмонийларга қарам санжоқ бўлиш шартларини ҳам маълум қилдилар.
Рыцарлар бу таклифни қабул қилмадилар. Бу таклифнинг рад этилиши Давлати Усмонийянинг Родосга уруш эълон қилишига сабаб бўлди.
Родос муҳосараси учун донанмани Истанбулдан юборган ҳазрати Подшоҳ Мармарисгача қуруқлик орқали келиб, Мармарисда кемага миндилар. Оролга чиқилди, аммо марказий қалъа жуда мустаҳкамлангани учун муҳосара беш ой давом этди.
Охирги ҳал қилувчи ҳужум натижасида ҳам оролнинг бутун қисми, ҳам шаҳар Усмонийлар олдида таслим бўлди ва Санжоқи Шарифнинг ҳукмронлиги расман қарор топди.
Родоснинг энг катта черкови масжидга айлантирилди. Шу билан бирга унинг ёнида «Сулаймония» деб номланган масжид қурилиши бошланди. Анадолудан кўплаб мусулмонлар келтирилиб, у ерга жойлаштирилди. Бу мусулмонлар авлиоди фотиҳон эдилар. Чунки бир ернинг фатҳи, қалбларнинг ҳам фатҳи билан тўлдирилмагунча, мақсадга тўлиқ эришилган ҳисобланмайди.
Родос ороли турли миллатларга мансуб одамлар паноҳ топган жой эди. Бу фатҳ натижасида гўёки Европанинг кичик намунаси фатҳ этилган эди. Чунки фатҳ вақтида у ерда гуруҳ-гуруҳ бўлиб яшаган халқларнинг асл мамлакатларини санаб чиқсак, бу фикрнинг тўғрилиги маълум бўлади.
Бу гуруҳлар қуйидагилар эди:
Немислар;
Инглизлар;
Французлар;
Итальянлар;
Испанлар;
Португаллар.
Бу турли гуруҳларга мансуб миллатлар бундан қаттиқ ғазабланиб, унинг ўчини олиш учун ўзаро иттифоқ тузишга қарор қилдилар.
Энди Усмоний давлати учун қилиниши лозим бўлган иш — уларнинг бирлашишига йўл қўймаслик, тезкор ва қудратли қўшинлар билан тинимсиз сафарлар уюштириш, сафар-и ҳумоюн бўлмаган пайтларда эса сарҳад қаҳрамонлари ва жанг майдонларининг фидойи пешқадамлари бўлган оқинчилар (сарийя) орқали уларни доимо безовта қилиб туриш эди.
Ҳазрати Подшоҳ бу ишларни ана шундай тартибга солдилар.
Тарих ҳижрий 928 / милодий 1522 йилни кўрсатаётган эди.
Миср волийлиги исёни
Родос сафарини муваффақият билан якунлаган ҳазрати Подшоҳ бу сафарда хизмат кўрсатган барча кишиларни мамнун қиладиган ҳадя ва илтифотларга ғарқ этдилар. Шу орада Миср волийлигини Мустафо Пошога берган бўлсалар-да, бир муддатдан кейин бу вазифани Иккинчи Вазир Аҳмад Пошога беришни муносиб кўрдилар.
Яхши биламизки, иқбол инсоннинг бошини айлантириб юборадиган бир мавҳум нарсадир. Аллоҳ барча мусулмонларни бундай оқибатдан асрасин.
Бу Аҳмад Пошо ҳам шоҳона эҳсонга ноил бўлганини шукр билан қарши олиш ўрнига, оёқлари ердан узилди, бошида шамоллар эсди, Жаҳон Давлати ва Жаҳон Подшоҳини унутиб, мустақиллик касалига мубтало бўлди. Ўз номи билан танга зарб қилди, хутбаларда ўз номини ўқита бошлади.
Бу ҳолат Қонуний Султон Сулаймон ҳазратларининг муборак қулоқларига етиб келгач, Аҳмад Пошонинг хаёлларини сўндирган амр ҳазрати Подшоҳнинг икки лаблари орасидан чиқди.
Садри аъзам Мақбул Иброҳим Пошо — у айни вақтда Қонуний Султон Сулаймоннинг синглисига уйланган эди — Подшоҳидан олган буйруқни дарҳол бажарди. Чақмоқ тезлигида қўшин билан Мисрга етиб бориб, у ерда тинчлик ва тартибни қайта тиклади, Аҳмад Пошонинг эса бошини танасидан жудо қилди.
Шу тариқа иқбол касаллиги ибратли бир якун билан тугади.
Ҳижрий 930 / Милодий 1524.
Моҳач сафар-и ҳумоюни
Аввал Белград, кейин Родоснинг Усмонийлар ҳукмронлиги остига ўтиши, оқинчиларнинг сарҳадларда ҳайратга солувчи герилла услубидаги уриб-қочиш жанглари европаликларни ҳайратга солиб қўйган, улар бу аламларига чора топа олмаётган эдилар.
Венгрия қироли эса ҳар бир имкониятдан фойдаланиб, уларни бирлаштириш учун ташвиқот олиб боришга қаттиқ ҳаракат қиларди. Бу ташвиқотлари натижасида Европанинг кўплаб давлатларидан ёрдам ваъдаларини олдилар. Шу ваъдаларга таяниб, аввало Белградни қайтариб олиш мақсадида ҳаракат бошладилар.
Ғоят мукаммал ишлаган Усмоний разведкаси бу ниятдан дарҳол хабардор бўлди. Белград муҳофизлари барча чораларни кўриш билан бирга, вазиятни ҳазрати Подшоҳга етказиш учун кетма-кет хабарчилар юбордилар.
Хабарчилар ҳазрати Подшоҳга йўлда етиб бораётган пайтда Белград муҳофизлари зудлик билан бир қўшин тузиб, уни Дунай сарҳад бекларидан Меҳмед Бек қўмондонлигига топширдилар ҳамда венгрлар билан бирлашиши мумкин бўлган валахлар устига юриш қилишга қарор қилдилар.
Шу тариқа душман сони кўпаймасдан, бирлашмасдан, яъни ягона кучга айланмасдан туриб уни тўхтатишни режалаштирган эдилар.
Меҳмед Бек валахлар устига юриш қилди ва уларни тор-мор этди. Бу жангда Валах беки Радол йўқлик диёрига кетди, яъни жони танасидан ажралди.
Меҳмед Бек Валах беклигини ўз тасарруфига олганини эълон қилганидан кейин, элчилар келтирган хабардан Подшоҳнинг дарҳол сафарга чиққанлари ва Белград олдига етиб келганларини эшитгач, дарҳол ҳумоюн қўшинига қўшилди.
Бир муддат Белградда дам олган ҳумоюн қўшини Венгрия томон юриш бошлади.
Муҳташам қўшин 300 000 аскар, 300 та тўп, уларнинг ўқ-дорилари, порохлари ва уларни тортадиган отлари билан улкан иқтисодий ҳодисани намоён қилар эди. Чунки бундай катта қўшин нима ерди, нима ичарди? Айниқса ҳалол ва ҳаром деган Жаноби Ҳақнинг амрига итоат қилувчи бу қўшин ҳеч кимнинг мол-мулкига, даласига, боғига, томорқасига юқоридаги илоҳий буйруқларга амал қилгани учун тажовуз қилмас экан, қандай қилиб тўярди?
Мана шу ҳодиса буюк ташкилотчилик намунасидир.
Биз тез-тез ўзимизни ташкилотчиликни билмайдиганлар деб таърифлар эканмиз, илтимос, аждодларингиз бундан беш аср аввал амалга оширган ишларга назар ташланг ва бугун бир вилоятимизча келадиган мамлакатларга ёрдам олиш учун қўл очиб турганимизни алам билан ўйлаб кўринг...
Ҳумоюн қўшини Драва дарёси соҳилига келгач, қарши томонга ўтиш учун кўприк қуриш зарурлигини кўрди.
Қўшинимизнинг муҳандислик ишларига масъул бўлинмалари дарё устига 80 қулоч, тахминан 180 метр узунликда кўприк қурдилар. Бу кўприк орқали қўшиннинг барча эҳтиёжлари ва аскарлари бемалол қарши қирғоққа ўтдилар.
Жуда қисқа юришдан кейин Моҳач текислигига етиб келдилар.
Венгрия қироли Луи қўшинини жанг тартибига келтириб бўлган, Ислом қўшини билан бўладиган жанг унга ғалаба келтиради, деган хом хаёл билан яшар эди. У қаршисида қуруқ жаҳонгирлик даъвоси билан эмас, балки илоҳий ишорат олмасдан ҳаракат қилишдан сақланадиган буюк Подшоҳ ва ер юзининг халифаси қўмондонлигидаги қўшин турганини ожиз ақли англай олмас эди.
Венгрия қўшинининг ҳолатини аниқлаган ҳазрати Подшоҳ ҳумоюн қўшинини шахсан тартибга келтирдилар, бошларини саждага қўйиб, Жаноби Зулжалолдан нусрат ва зафар сўрадилар.
Сўнгра зафарлар сари югурадиган машҳур оқ отларига миниб, ҳужум буйруғини бердилар.
Юз берган жанг тарих қайд этган энг қисқа давом этган майдон жангларидан бири бўлди. Шу билан бирга, тарих қайд этган энг катта қирғин жангларидан бири ҳам эди.
Чунки жанг атиги икки соат давом этди. Кофирлар қўшини йигирма минг ўликни жанг майдонида қолдириб, бошсиз тана каби қочиш йўлини излар эдилар.
Йўл топа олмаганлар ўзларини Дунай дарёсига ташлаб, чўкиб кетдилар.
Бошқа бир қисми эса Ислом қўшини таъқибидан қутулиш учун отларини ботқоқликка ҳайдадилар ва ботқоққа ботиб ҳалок бўлдилар.
Мана, ғалаба умиди билан қудратли Султон Ғозий Сулаймон Қонунийнинг қаршига чиққан ёш қирол Луига ҳам ана шу ботқоқларнинг лойи насиб этди. Чунки у ҳам отини ботқоққа ҳайдаганлар билан бирга эди.
Бу ғалаба натижасида Моҳач қалъаси ва Буда қалъаси Усмонийлар ҳудудига қўшилди.
Ҳазрати Подшоҳ зафар насиб этганини барча томонларга фармон човушлари орқали эълон қилдилар. Валиде Султон ҳазратларига ҳам фатҳнома юбордилар.
Бу бахтли воқеалар содир бўлган пайтда тарих ҳижрий 933, милодий 1526 йилни кўрсатаётган эди.
Бу сафар-и ҳумоюн тахминан етти ой давом этган эди.
Тўртинчи сафарнинг амалга оширилишига сабаб бўлган воқеалар
Ҳумоюн қўшини Истанбулга қайтганида, Анадолуда тартиб ва интизомда бир беқарорлик юзага келгани кузатилди. Бу оддий беқарорликдан кўра кўпроқ исён муҳитини эслатар эди.
Адолатни қарор топтириш учун масъул бўлган ҳазрати Подшоҳ адолат минбарини тарк этганларида, уларнинг ўрнига қолганлар худди қозилар тарк этган минбарларни мубоширлар бошқарганида адолат тўғри ва мақбул тарзда амалга ошмагани каби, ҳазрати Подшоҳнинг йўқликлари ҳам шундай ҳолатни келтириб чиқарган, турли ноҳақликлар юзага кела бошлаган эди. Чунки адолат қиличини таққан зот уни ҳаққоний ишлатишни ҳам яхши билар эдилар.
Ҳазрати Султоннинг Истанбулга ташрифлари биланоқ Анадолуда юзага келган исён кайфияти тинчланди. У зот буюрган чора-тадбирлар бу нотинчликнинг барҳам топишига сабаб бўлди.
Ҳазрати Султоннинг йўқликларида закотдан ташқари айрим солиқлар жорий қилинган эди. Ҳолбуки, Икки Жаҳон Сарвари:
«Молда закотдан бошқа нарса йўқдир»,
деб марҳамат қилганлар.
Бироқ Жаноби Ҳақ кўплаб ояти карималарда садақа ва эҳсон қилишга тарғиб этган, ҳатто тарғибдан ҳам зиёдроқ, амр қилган. «Берувчи қўл олувчи қўлдан яхшироқдир» мазмунини тасдиқловчи, берувчиларни мукофотлайдиган ва бермайдиганларга жазо ҳақида огоҳлантирадиган ояти карималар муҳкам Китобда жуда кўпдир.
Бу ерда эътибор берилса, закот мажбурийдир, бошқа эҳсон ва беришлар эса ихтиёрийдир. Ихтиёрий равишда берганлар қанчадан-қанча мукофотларга ноил бўлишлари маълум бўлади.
Буларни ёзар эканмиз, хаёлимизга Икки Жаҳон Сарварининг бир сафар олдидан айтган муборак сўзлари келади:
«Ҳар ким қўлидан келганича берсин, кейин фалон майдонда йиғилайлик».
Шунда ҳар ким қўлидан келганича берар ва белгиланган жойга йиғилар эди.
Икки Жаҳон Сарвари келганларни муборак назарлари билан кўздан кечирдилар. Аммо Сиддиқи Акбар Абу Бакр (р.а.)ни кўрмагач, у ерда йиғилганлардан:
«Абу Бакрни орангизда кўрмаяпман, у қаерда?»,
деб сўрадилар.
Саҳобалардан бири бир қадам олдинга чиқиб шундай жавоб берди:
«Ё Расулуллоҳ! Сиз "беринглар" деганингиз учун барчамиз бердик. Аммо Абу Бакр бор нарсасининг ҳаммасини берди. Йиғинга келиши учун устига ёпинадиган бирор нарсаси ҳам қолмади. Шунинг учун бу ерга кела олмади».
Шундан кейин Эфендимиз, Пайғамбаримиз, Шафоатчимиз ва ягона Пешвомиз устиларидаги ҳирқаларини ечиб, саҳобага бердилар ва:
«Ол, буни унга олиб бор. Ёпиниб олсин ва келсин»,
деб марҳамат қилдилар.
Мана шундай буюк саҳоба каби бўлиш мумкин эмас. Агар улардек бўлиш мумкин бўлса эди, дунё яна Исломга қайтар, барча машаққатлар тугар эди. Шу сабабли қўшини Европада куффорга қарши жанг қилиб турган пайтда жорий этилган солиқларга эътироз қилувчиларнинг чиқиши, ҳатто бу ишни исёнгача олиб боришлари унчалик ажабланарли эмас. Зеро, на улар саҳоба эдилар ва на Усмоний давлати ўша давлат эди. Бироқ шуни унутмаслик керакки, саҳобаларга энг яқинлаша олган, уларга энг муносиб бўлган яна ўша Усмонийлар ва яна ўша Усмоний давлати эди. Саҳифаларимизни шу воқеа билан безаганимиздан кейин, яна мавзумизга қайтайлик.
Ҳазрати Подшоҳ бу жорий қилинган солиқларни бекор қилганларидан кейин, садри аъзамни бу воқеаларнинг оқибатини бартараф қилиш учун вазифалантирдилар. Садри аъзам ҳам бу ишларни муносиб тарзда ҳал қилди.
Шу орада Моҳач ғалабасидан кейин оқинчилар Дунай бўйларида от суриб, Давлати Исломияга кўплаб қалъаларни қўшиб, кўплаб кофир бекларини бўйсунишга мажбур қилаётган эдилар.
Бошқа томондан, Моҳач жангида ботқоқликда ҳалок бўлган Венгрия қироли II Луининг ўрнига келган Ян Заполянинг подшоҳлиги ихтилофга сабаб бўлди. Чунки Моҳачдан тўрт йил аввал Австрия императори Шарлкен — ўша пайтда Германия императори унвонига ҳам эга эди — Австрия ва Венгрия подшоҳлигини укаси Фердинандга топширган эди.
Ҳумоюн қўшини Истанбулга қайтганидан кейин Фердинанд Заполяга қарши ҳаракат бошлади. Бўлиб ўтган жангда Заполя мағлуб бўлиб, Эрделга чекинди.
Подшоҳга юборган элчиси орқали ёрдам сўраган Заполя Шоҳона Подшоҳнинг ёрдамларига ноил бўлди. Бу ёрдамнинг амалга ошишида Садри аъзам Иброҳим Пошонинг катта ҳиссаси борлиги очиқ эди.
Бу ёрдам қуйидагича амалга оширилди: Заполяга Дунай йўли орқали 40 та тўп ва 50 кантар порох юборилди. Шу билан бирга, сафарга тайёр туриши ва ишорат кутиши буюрилди.
Бунга жавобан, бу ҳолатдан хабардор бўлган Фердинанд бир элчилик ҳайъатини юборди. Улар ёрдам сўраш учун эмас, балки Венгриядан олинган ерларни қайтариш шарти билан сулҳ таклифини келтирган эдилар.
Бу таклифнинг ўзидан кўра, элчиларнинг уни етказишдаги қўполлиги ва беҳаёлиги ҳазрати Подшоҳни қаттиқ ранжитди.
Бу ранжиш натижасида ғазабланган ҳазрати Султон Чамберлитош атрофида жойлашган элчихона уйида бу ҳайъатни қамоққа олдирдилар ва уларнинг тўққиз ой давомида ўша ерда маҳбус бўлиб қолишларини амр ва ирода қилдилар.
Энди бу ерда яна жуда қисқа бир мулоҳаза қилайлик.
Бугунги кунда дунёда хоҳ биз, хоҳ бошқа бир давлат бўлсин, бир элчилик ҳайъатини тўққиз ой давомида қамоқда ушлаб турсин ва бунга жавобан ўша элчиларнинг давлати ҳеч қандай чора кўрмасин — бу мумкинми?
Ҳа, бугун Америка элчилари Эрон давлати қўлида гаров сифатида ушлаб турилган бўлсалар-да, бу воқеанинг якуний натижаси ҳали тўлиқ маълум бўлмагани учун ортиқча фикр юритиш тўғри бўлмайди. Лекин шуни унутмайликки, жуда яқин вақтларда Америка уларни қутқариш учунми ёки ўлдириш учунми — сабаби тушунилмаган бир ҳужум уринишини амалга оширган эди. Яъни турли мажбурловчи чораларга қўл уришдан тийилмаган эди.
Мана Қонуний Султон Сулаймон ҳазратлари Исломни дунё олдида шунчалик қудратли қилган иймоннинг соҳиби эдиларки, элчиларнинг тўққиз ой қамоқда ушлаб турилиши қарши томоннинг энг кичик бир ҳаракат қилишга ҳам журъат этмаслигига сабаб бўлар эди.
У истаганини асир қилиб ушлар, истаган фармони билан истаган натижага эришар эди. У ҳақиқий Жаҳон Подшоҳи эди.
Кўп жойларда зикр қилинишича, Франция қиролига ёзган мактубларида шундай деган эдилар:
«Эшитишимча, сенинг саройларингда аёллар билан эркаклар бир-бирини қучиб рақс тушар эмишлар. Балки бу сизларнинг одатларингизга мувофиқдир. Аммо бу ҳолат менинг шоҳона мамлакатларимга ҳам ўтиб кетиши ва Жаноби Ҳақ истамайдиган бу иш миллатимга ҳам ёйилиши мумкин. Шу фармонимни олганинг заҳоти бу одатни бекор қил. Акс ҳолда, ёз охирида устингга юраман ва отимни саройингнинг ҳовузида суғораман».
Мазмуни шу бўлган бу мактубдан кейин Франция саройида рақс бекор қилинган эди.
Аммо биз уларга муносиб авлод бўла олмадик, етти ёшдан етмиш ёшгача Европа тақлидчисига айланиб қолдик. Афсуски, аҳволимиз шундай бўлди. Албатта, истиснолар бор, аммо «истисно қоидасини бузмайди», деган нақл ҳам мавжуд.
Элчиларнинг тўққиз ой давом этган қамоғидан кейин Подшоҳ уларни озод қилди, ҳар бирига 500 тадан олтин ҳадя қилди ва қуйидаги нутқни ирод этди:
«Ҳукмдорингиз ҳали биз билан дўстлик ва қўшничилик муносабатига эга бўлмаган бўлса-да, яқин орада эгалигимдаги барча қувват билан унинг олдига бораман ва истаган нарсасини ўзим бераман, деб айтишингиз мумкин. Шундай деб айтингларки, ташрифимизни кутиб турсин».
Қонуний Султон Сулаймонхон ҳазратлари бу жавобни бераётганларида қуруқ гап-сўзларни айтмаган эдилар. Бу сўзларни тилга олишларидан уч кун аввал Садри аъзам Иброҳим Пошони Австрия устига қилинадиган сафарга йилига бир миллион ақча маош билан Сардори Акрам этиб тайинлаган эдилар.
Ниҳоят, ҳижрий 935 / милодий 1529 йилнинг май ойида ҳазрати Подшоҳ 250 000 кишилик муҳташам қўшини ва 300 та тўп билан айтган сўзларини ҳақиқатга айлантириш учун Доруссаодатдан йўлга чиқдилар.
Биринчи манзил аввалроқ тарихдаги энг буюк майдон жангларидан бирига ғалаба қозонган Моҳач саҳроси ва унинг қалъаси бўлди. У ерда ҳумоюн ўрдаси тикилди.
Заполя олти минг кишилик суворий қўшини билан Подшоҳга эҳтиромини изҳор қилиш учун келди. Подшоҳ бундан мамнун бўлдилар.
У ердан Фердинанднинг пойтахти бўлган Буда шаҳрига келинди. Шаҳар муҳосара қилиниб, таслим бўлиши таъминланди. Сўнгра Секбанбоши томонидан Заполя подшоҳ тахтига ўтқазилди.
Ҳазрати Подшоҳ куз фаслида Вена олдига етиб келдилар. Симмеринг шаҳрида ҳумоюн ўрдасини тикишди.
Бошқа томондан, Садри аъзам Сан дарвозаси билан Вена дарвозаси оралиғидаги майдонга жойлашди. Шаҳарнинг бошқа дарвозалари олдига ҳам қўшинлар жойлаштирилди.
Бу кучларнинг умумий сони 120 000 кишига етди. Шу тариқа муҳосара, яъни Биринчи Вена муҳосараси ҳижрий 936 / милодий 1530 йили амалда бошланган бўлди.
Венани ҳимоя қила олмаслигини англаган Фердинанд Австриянинг ички ҳудудларига қочди ва шаҳар мудофааси учун 20 000 нафар пиёда аскар ҳамда 2 000 нафар суворийни қолдирди.
Аммо қалин деворлар билан ўралган Вена шаҳри 72 та тўп билан жиҳозланган бўлиб, очиқ майдонда турган Ислом мужоҳидлари устига ўлим ёғдира бошлади.
27 сентябрда лаҳимлар портлатилди. Очилган ёриқлар орқали ҳужум қилинди. Аммо кетма-кет уч марта такрорланган бу ҳужумлар фатҳ насиб бўлишига олиб келмади.
Ҳумоюн қўшини 19 ойдан бери сафарда эди. Болқон иқлими ўз таъсирини кўрсатган, озиқ-овқат камайган эди. Ростини айтиш керакки, Вена ҳам яхши қаршилик кўрсатган эди.
Аслида асосий мақсад Фердинанд билан бевосита тўқнашиш ва унга муносиб дарс бериш эди. Лекин Фердинанд бу муборак қўшиннинг қаршисига чиқишга журъат этолмай, мамлакатининг ички томонларига чекинган эди.
«Қандай давлат эканки, бегона бир қўшин унинг ерларида 19 ой давомида от сурса, яшаб турса, аммо у чиқиб: “Менинг мамлакатимда нима қилиб юрибсан?” демаса. Агар демаса, биз ҳам бундай давлатни ҳақиқий давлат деб ҳисобламаймиз», мазмунида мактуб ёзган Садри аъзам Иброҳим Пошо ҳазрати Подшоҳнинг тасдиқлари билан муҳосарани бекор қилди.
Шундан кейин орқага қайтиш бошланди.
Оқинчилар эса муҳосаранинг бошланишидаёқ ўн беш минг кишилик қўшин билан сайёр бўлинмалар ҳолида турли йўналиш ва фронтларда тезкор ҳужумлар уюштириб, ҳам ҳумоюн қўшинининг хавфсизлигини таъминладилар, ҳам кўплаб жойларга бостириб кириб, фитна уяларини йўқ қилдилар.
Ҳумоюн қўшини муҳосарани бекор қилган пайтда уларнинг қўшилиш учун келганларида ёнида 10 000 нафар асир борлиги ҳисобга олинса, қанчалик катта муваффақиятга эришганликлари маълум бўлади.
Будага қайтган ҳазрати Подшоҳни Вена олдига кетаётганларида Венгрияга подшоҳ қилиб тайинлаган Заполя катта эҳтиром билан қарши олди.
Ниҳоят, Доруссаодатга қайтилди. Орадан жуда оз вақт ўтгач, ҳозирги Султонаҳмад майдонидаги Иброҳим Пошонинг конагида Мустафо Султон, Меҳмед Султон ва Салим Султоннинг хатна тўйлари ўтказилди. Бу тўй уч ҳафта давомида кечаю кундуз тўхтовсиз давом этди.
Бешинчи сафар-и ҳумоюн
Вена олдидан қайтган Ислом қўшини куффорнинг қалбига солган қўрқув икки ярим йилдан кейин унутилганини кўрди. Чунки Венгрия қиролини Шарлкен ва Фердинанд ўзаро бирлашиб яна безовта қила бошладилар.
Шарлкен ва Фердинанднинг бу ҳаракатлари олган зарбаларининг аламини унутганларини кўрсатар эди.
Умри от устида ўтаётган ҳазрати Подшоҳ яна қўшинининг олдига тушдилар ва бу калтакталабларнинг жазосини бериш учун йўлга чиқдилар.
Бу сафар асосий нишон Шарлкен бўлгани учун Германияга уруш эълон қилинди. Германиянинг айрим вилоятлари бошдан-оёқ айланиб чиқилди. Аммо Шарлкен майдон жангига чиқишга журъат этолмай, доимо қочиб юрди.
Австрия императори Фердинанд эса қўрқувдан юраги оғзига келиб, ҳазрати Подшоҳга Венгрия ишларига аралашмаслиги ҳақида ваъда бериб, сулҳ сўради.
Сулҳ таклифлари Усмонийлар доимо қабул қилган нарсалардан эди. Чунки қарши томондан келган сулҳ таклифи омон сўраш демакдир. Мусулмонлар омон сўраган кишига қилич кўтармайдилар.
Шу тариқа Австрия билан илк марта сулҳ тузилди.
Бу ерда яна шуни ҳам таъкидлаш керакки, Шарлкен Ислом Подшоҳининг қаршига чиқишга журъат этолмаган ҳолда, доимо Садри аъзам Иброҳим Пошога мактуб ёзар ва мактубларида унга «биродарим» деб мурожаат қилар эди.
Шу сабабли немис тарихчилари Шарлкенни қаттиқ танқид қилганлар. Чунки уларнинг фикрича, бу «биродарим» мурожаати Германия императорини Усмоний Садри аъзами билан бир мақомда кўрсатган бўлар эди.
Бу воқеаларнинг барчаси ҳижрий 938–939 / милодий 1533 йилда содир бўлган эди.
Олтинчи сафар-и ҳумоюн — Ироқ сафари
Ироқ сафари Қонуний Султон Сулаймоннинг олтинчи сафари бўлиб, ҳижрий 940 / милодий 1536 йилда якунланган.
Табриз атрофида Шоҳ Исмоилнинг қолдиқлари бўлган эронликлар ва Битлис атрофида ҳукмронлик қилаётган Битлис ҳокими Сафавий давлатини қайта тиклаш хаёлига берилганлари сабабли Давлати Усмонийянинг зафар байроқларини ўша гўзал диёрларда яна бир бор ҳилпиратиши зарур бўлиб қолди.
Садри аъзам қўмондонлигидаги буюк қўшин Ван, Эржиш, Одилжавоз ва Ахлат томонларини эронликлар ва уларга мойил бўлган беклар қўлидан қайта тортиб олиб, Усмоний ҳудудларига қўшди.
Усмоний байроғи Табриз қалъасига илингач, ҳазрати Подшоҳ ҳам катта қўшин билан ташриф буюриб, Табриз қалъасини шарафлантирдилар.
Садри аъзам Иброҳим Пошо белгиланган барча вазифаларни бажарганини ва улар муваффақият билан якунланганини кўрган Қонуний Султон Сулаймонхон зафар сари боққан нигоҳларини ва отининг жиловини Ажам Ироғидан Араб Ироғи томон бурдилар.
Турли қийинчилик ва машаққатларга дуч келсалар ҳам, лабларидан лафзи жалол тушмай, қўлларидан қилич қўймай, сабр билан фатҳ йўлида юриб, ниҳоят Бағдод шаҳрига етиб келдилар.
Бағдод шаҳар дарвозаси бу шарафли ғозий ва унинг муборак қўшини учун ихлос билан очилди.
Шу пайтда Франциядан келган Лафавр номли элчи ҳазрати Подшоҳни қўшингоҳда зиёрат қилди.
Бу ташриф икки шартнома билан якунланди. Уларнинг бири сиёсий, иккинчиси эса тижорат шартномаси эди.
Тижорат шартномаси «Аҳди Атиқ», яъни французча капитуляциялар деб аталувчи битим эди.
Бу капитуляциялар кейинчалик бошимизга бало бўлгани учун Қонуний Султон Сулаймон ҳазратларини нотўғри шартнома тузганликда айблаганлар кўп бўлган. Бу танқидчилар орасида турли мансаб эгалари ҳам бор эди. Шунингдек, Республика эълон қилинганидан кейин мактабларда Усмоний султонларига қарши олиб борилган таълимда ҳам бу масала муҳим тарғибот воситаси сифатида ишлатилган.
Ўз даврининг энг заковатли, энг маданиятли ва энг қудратли султони бўлган ҳазрати Подшоҳнинг тор фикрли ва қисқа нигоҳли бўлиши мумкин эмас эди.
Дунёда етишиб чиққан энг буюк адмираллардан бири Барбарос Хайриддин Пошони Давлати Алия хизматига жалб қила олган бу султон, шубҳасиз, «Аҳди Атиқ»қа имзо қўяётганида ҳам Ислом умматининг энг кичик манфаатини ҳам назардан четда қолдирмаган.
Бироқ ҳар қандай шартноманинг таъсири давлат кучли бўлганидагина сақланади. Давлат ўз қудратини сақлаб қола олмаса, қайси давлат билан, қандай шартларда тузилган бўлишидан қатъи назар, барча шартномалар кучсиз томоннинг зарарига, кучли томоннинг фойдасига ишлайди.
Чунки дунёда қилич билан қалам бир-бирига таянмоққа муҳтождир. Қиличга суянмаган қалам кучсиздир, қаламга таянмаган қилич эса синишга маҳкумдир.
Худди жаннатмакон ҳазрати Фотиҳ Султон Меҳмедхон Патриарх ва Патриархликни бекор қилмасдан, насроний оламининг доимо икки марказли бўлиб қолишини таъминлаган ва уларнинг бирлашиб кетишига йўл қўймаганлари каби, биз кучли бўлган замонларда Патриархлик ҳамиша биз истаган йўналишда ҳаракат қилишга мажбур бўлган.
Аммо салибнинг ҳилолга бўлган душманлиги имконият топган заҳоти яна юзага чиққан.
Ҳам Султон Иккинчи Меҳмед даври, ҳам Мудорака йиллари салибнинг ҳилолга қарши хиёнаткорона ва жинояткорона қилмишлари билан тўладир.
Капитуляциялар бугун фақат тарих илмининг мавзуси эмас. Бу масалага Аллоҳдан қўрқадиган, Пайғамбардан ҳаё қиладиган, шариати шарифни ҳеч қандай шартсиз қабул қилиб унга эргашадиган, иқтисодчи, ижтимоий фанлар мутахассиси, ҳатто денгиз савдоси соҳасидаги ихтисослашган мутахассислар томонидан жуда диққат билан ёндашилиши, холисона тадқиқ қилиниши ва тарафкашлик қилмасдан хулоса чиқарилиши лозим.
Бу иш ҳижрий санани милодий санага айлантиришни ҳам билмайдиган сохта олимларнинг иши эмас.
Ироқ сафари ниҳоясига етди. Ҳумоюн қўшини зафар билан қайтиш йўлида учраган баъзи тартибсизликларни бартараф қилиб, Доруссаодат томон йўл олар экан, Садри аъзам Мақбул Иброҳим Пошо кўплаб ғалабаларнинг соҳиби ва шериги бўлгани учун мағрурланиб кетган эди.
Ҳатто бир сафар Шарлкеннинг элчисига:
«Мен бир нарсани истасам, ҳазрати Подшоҳ дарҳол қабул қиладилар. Агар Подшоҳимиз Эфендимиз бир нарсани истасалару, мен у истаган нарсани истамасам, у иш бўлмайди»,
деб, ғурур ва кибр номли шайтоннинг қучоғига тушиб қолган эди.
Бу сафардан қайтишда эса ўзига «Сераскер Султон» унвонини муносиб кўриб, ҳаддидан ошиб кетди.
Ҳижрий 942 / милодий 1536 йилда Ҳумоюн қўшини Доруссаодатга кириб келди.
Орадан озгина вақт ўтгач, Садри аъзам Мақбул Иброҳим Пошо тўшагида бўғдирилди ва «Мақтул Иброҳим Пошо» номини олди. Лекин бу ном унга вафотидан кейин берилгани учун уни ўзи ишлата олмади. Шу тариқа у тарихда аввал «Мақбул», кейин эса «Мақтул» номи билан тилга олинадиган бир садри аъзам бўлиб қолди.
Қонуний Султон Сулаймон ҳазратлари бу Ироқ сафарида Бағдодда тўрт ой туриб қолган вақтларида Имоми Аъзам ҳазратлари ва Абдулқодир Гайлоний (қ.с.)нинг қабрларини топтириб, улар учун гўзал мақбаралар қурдирдилар. Шунингдек, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал ҳазратларининг қабри устига ҳам бир мақбара қурдириб, Ислом улуғларига нисбатан ўз вазифаларини адо этишга ҳаракат қилдилар.
Қонунийнинг еттинчи сафар-и ҳумоюни — Корфу сафари
Корфу сафари Қонуний Султон Сулаймон ҳазратларининг еттинчи сафар-и ҳумоюнидир. Бу сафарнинг муқобили Венеция Республикаси шахсидаги кофирлар эди.
Давлати Усмонийя ҳамиша аҳдга вафо қилувчи давлат бўлиб, бу ҳақиқатни жаҳон тарихида унга тарафдор бўлганлар ҳам, қарши бўлганлар ҳам бирдек тан олганлар.
Улар сулҳ тузган кимсаларга фақат қоғозда ёзилган шартларга амал қилиш билан чекланмас, балки Исломнинг қалбларни Исломга мойил қилиш услубини ҳам ўз-ўзидан ҳаётга татбиқ этар эдилар.
Шу тариқа бу олийжаноб ва шарафли миллат билан сулҳ тузиш шарафига эришганлар тинчлик ва осойишталик ичида яшар эдилар.
Токи улар ўз табиатларининг тақозоси билан кеча ўпган қўлни бугун тишлашга, қўйган имзоларининг сиёҳи қуримасдан туриб аҳдларига хиёнат қилишгача бориб, аста-секин хиёнатни бошлар эдилар. Ниҳоят, кеч тушса ҳам, тушганда майда-майда қилиб юборувчи Усмоний мушти бошларига тушар эди.
Ўша муштни еганларидан кейин ақллари бошларига келар, яна сулҳ йўлларини излай бошлар эдилар.
Бу сафар ҳам худди шундай бўлди.
Венеция Республикаси Давлати Алия билан сулҳ ҳолатида турган бўлса-да, Шарлкен билан сулҳ тузиб, турли келишувларга эришган эди.
Ҳолбуки, Шарлкен билан Давлати Усмонийя ўртасида муносабатлар ниҳоятда кескин бўлиб, ҳатто расман эълон қилинишига эҳтиёж сезилмаган уруш ҳолати мавжуд эди.
Шарлкен эса ўз флотини Тунисга юбориб, у ерни эгаллади ва 20 000 нафар мусулмонни ақл бовар қилмас қийноқлар билан йўқ қилди, деярли бир қирғин амалга оширди.
Қонуний Султон Сулаймон ҳазратлари ўзларининг олтинчи сафар-и ҳумоюни — Ироқ сафари пайтида денгизларни назорат қилиш ҳамда Андалус Умавийлар давлати авлодларининг испан инквизициясидан қочиб, Шимолий Африкага ўтишларига ёрдам берадиган кемалар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Усмоний флотини Барбарос Хайриддин Пошо ҳазратлари қўмондонлиги остида Ўрта ер денгизида хизматга тайинлаган эдилар.
Бу флот мазкур қирғин ҳақидаги хабарни олгач, Испания флоти ва унинг машҳур қўмондони адмирал Андреа Дория билан тўқнаш келди.
Қайта-қайта бўлган жангларда Ҳумоюн флоти буюк денгизчи, обид ва зоҳид Барбарос Хайриддин Ғозий қўмондонлигида доимо ғалаба қозонар, аммо айёр Андреа Дория ҳар сафар қўлдан чиқиб кетар эди.
Бу воқеалар юз бераётган пайтда ҳазрати Подшоҳ Ироқ сафарини якунлаб, ҳатто йўл чанги ҳам кетмасидан Корфу сафари деб аталган янги юришни бошладилар.
Корфуга етиб келган ҳазрати Султон Испания флотига ёрдам бергани учун Корфуни эгаллаш мақсадида уни муҳосара қилдилар.
Бироқ Корфу қалъаси мустаҳкамлик билан қаршилик кўрсатди.
Иродаи Сания муҳосарани бекор қилиш тарзида тажаллий этгани учун, у ер соя каби тезкор оқинчи бўлинмалари назоратига топширилиб, ҳазрати Подшоҳ қуруқлик йўли орқали Истанбулга қайтдилар.
Бу пайтда тарих ҳижрий 944 / милодий 1538 йилни кўрсатаётган эди.
Қонунийнинг саккизинчи сафари — Боғдон сафари
Боғдон воеводаси Петронинг солиқларини тўламаслиги ва тўлаш борасида ҳеч қандай саъй-ҳаракат кўрсатмаслиги, гўё бу мажбуриятни унутгандай йўл тутиши ҳижрий 945 / милодий 1539 йилда ҳазрати Подшоҳнинг саккизинчи сафари бўлган Боғдон устига юриш қилишларига сабаб бўлди.
Ҳумоюн қўшини Боғдон ҳудудига яқинлашиши билан Петро учун қочишдан бошқа чора қолмади.
Ҳазрати Подшоҳ ўз саройларида тарбиялаган Истефанни, яъни Петронинг укасини Боғдон воеводаси қилиб тайинладилар.
Шунингдек, ҳар икки йилда бир марта Боғдон солиқларини йиғиб, воеводанинг ўзи шахсан пойтахт — Истанбулга олиб келиши буюрилди.
Давлати Алия қўшини яна зафар билан Доруссаодатга қайтди.
Ҳиндистон ёрдамига бориш
Ҳиндистоннинг Гужарат ҳокими Баҳодир Шоҳ португалларнинг тинмай давом этаётган тажовузларидан безор бўлган эди. Кун сайин бу тажовузларга қарши туриш қудрати ҳам сусайиб борарди.
Ҳатто кофир Франсуа ҳам ёрдам сўраган Жаҳон Султони Қонуний Султон Сулаймон ҳазратларидан ёрдам сўрашни муносиб кўрди.
Ахир мусулмонлар бир танадекдир. Агар тананинг бир аъзоси оғриса, бутун тана азоб чекади.
Ахир Қонуний Султон Сулаймон ҳазратлари Давлати Усмонийянинг Подшоҳи, дини Исломнинг халифаси эдилар. Албатта, бир истимдодга, бир ёрдам сўровига бепарво қарай олмас эдилар.
Дарҳол ёзган мактуби билан ҳазрати Подшоҳни ёрдамга чақирди.
Рўйи замин халифаси бўлган Қонуний Султон Сулаймонхон дарҳол зарур фармонларни бердилар.
Сувайшда катта бир флот тайёрланди. Қўмондонлик саксон ёшли, аммо навқирон руҳли Ҳодим Сулаймон Пошога топширилди ва ўша томонлардаги масалаларни ҳал қилиш ҳақида фармони ҳумоюн етказилди.
У қаҳрамон пошо ёши анча улғайганига қарамай, ёш йигитдек дадиллик билан зиммасига юкланган вазифани бажаришга киришди.
Ҳиндистон соҳилларига йўл олди. Жуда қисқа вақт ичида Аданни фатҳ қилди.
Адан амирига аввал омон берган бўлса-да, кейинчалик уни ўлдиргани ҳамда мол-мулкини мусодара қилгани ҳақидаги ривоятлар бутун Ҳиндистон соҳилларига тарқалди.
Бу ривоятлар тўлиқ тасдиқланмаган бўлса-да, айнан шу пайтда Усмонийлардан ёрдам сўраган Баҳодир Шоҳ ички давлат тўнтариши билан ағдарилиб, унинг ўрнига укаси Маҳмуд Шоҳ тахтга чиқди. Ушбу ривоятларни асос қилиб олиб, португалларга келишув таклиф қилди ва Усмонийларга қарши биргаликда ҳаракат қилишга қарор қилди. Бу тўла маънода сиёсий ҳирсдан бошқа нарса эмас эди.
Тўғрисини Аллоҳ билади.
Даъватчилар билан португалларнинг бирлашиши, шубҳасиз, Усмоний флоти учун катта хавф туғдирар эди.
Соқолини жанг майдонларида оқартирган Ҳодим Сулаймон Пошо шундан сўнг ҳаракатининг асосий оғирлигини Яман томонга бурди ва Яманнинг катта қисмини Усмоний ҳудудларига қўшди.
Доруссаодатга қайтган Ҳодим Сулаймон Пошо ҳазрати Подшоҳнинг юксак тақдирига сазовор бўлди. Улғайган ёшига қарамай, дунёнинг нариги чеккасида қилган хизматлари билан бу эътибор ва илтифотга ҳақли эканини исботлади.
Энди унга дам олиши илтимос қилинди. У ҳам бу илтимосни амрдек қабул қилиб, истироҳатга чиқди.
Бугун: «Россия билан урушаётган Афғонистонга қўшин юборайлик», деган одамга куладиганлар, «Ҳозир қайси замонда яшаяпмиз?» дейдиганлар, аждодларимиз бундан 440 йил аввал, яъни ҳижрий 946 / милодий 1540 йилда саксон ёшли бир пошони 20 000 аскар билан юборганини ва Давлати Алия байроғини ўша ерларда зафар билан ҳилпиратишганини эсласалар, ажабо, бироз бўлса ҳам уялиб қолармидилар?
Бугун дунёнинг қаерида бўлишидан қатъи назар, бир мусулмоннинг бурни қонаётган бўлса-ю, биз бундан изтироб чекмасак ва бунинг сабабчиларига лаънат айтмасак, демак биз фақат иймони заиф мусулмонлармиз. Буни билишимиз лозим.
Баъзи муҳим воқеалар
Бу бўлимда айрим воқеаларга сарлавҳа тарзида тўхталиб, баъзи нақлларни келтиришни муносиб кўрдик.
Истанбулда жуда катта ёнғин содир бўлди. Бу ёнғин катта талафотларга сабаб бўлди.
Ёнғиндан кейин юзага келган юқумли касаллик вабо шаклида намоён бўлди ва бу вабо давомида Садри аъзам Аяш Пошо ҳам вабога чалиниб вафот этди.
Садри аъзамнинг вафотидан кейин муҳри ҳумоюн Иккинчи Вазир Лутфий Пошога топширилди.
Марҳум Аяш Пошо ниҳоятда муҳтарам зот бўлиб, у кишининг 120 нафар фарзанди бўлгани ривоят қилинади.
Шаҳзода Боязид Султон ва Жаҳонгир Султоннинг хатна тўйлари ҳамда Меҳримоҳ Султон билан Рустам Пошонинг никоҳ маросимлари ҳазрати Подшоҳнинг иштироклари билан ўтказилган эди.
Венгрия сафари — Тўққизинчи сафар
Қонуний Султон Сулаймонхон тўққизинчи сафарини ўзлари подшоҳ қилиб тайинлаган Венгрия қироли Ян Заполянинг вафот этиши, унинг ўрнига ўн беш кунлик ўғли Истефаннинг расман қирол деб эълон қилиниши ва Австрия императори Фердинанд бу ҳолатни қабул қилмай, Венгриянинг ички ишларига аралаша бошлагани сабабли амалга оширишга мажбур бўлдилар.
Воқеа қуйидагича кечди:
Ҳазрати Султон дарҳол кучли қўшин тузиб, Венгрия ҳудудларига кирдилар ва отларининг жиловини Буда қалъаси олдида тортдилар.
Бағдод волийси Сулаймон Пошони, Истефан балоғатга етиб, ўз муносиблигини исботлаганидан кейин уни тан олиш шарти билан, Будага волий қилиб тайинладилар.
Шунингдек, қозилар ва бошқа мансабдорларни ҳам тайинлаб, Буданинг Усмоний вилоятига айланишини таъминладилар.
Бу ҳолат Германия ва Австрияни келажак ҳақида қаттиқ қўрқувга солди.
Шу пайтда Капудон-и Дарё Барбарос Хайриддин Пошо Испания флотини Ўрта ер денгизидан қувиб чиқарган, энди Ўрта ер денгизи деярли бир турк кўлига айланган эди.
Ҳатто шу орада у Нис шаҳрини ҳам тўпга тутган эди.
Ҳумоюн флоти Рим шаҳри туфайли Папаликнинг асосий бандари ҳисобланган Остияга етиб келгач, Папа бошчилигида ҳаммани қаттиқ қўрқув босди.
Улар Усмонийлар Римни забт қилиш учун келмоқда, деб ўйлаб, нима қилишни билмай қолдилар.
Оила бошлиқлари хотин-болаларини олиб, мол-мулкларини ташлаб, қочиш учун паноҳ жой излай бошладилар.
Франция элчиси мактуб орқали душман сифатида келинмаганини маълум қилиб, римликлар ва Папанинг кўнглини бироз тинчитди.
Венгрия сафари ҳамда Барбарос Хайриддин Пошонинг муваффақиятлари Усмоний давлатининг қуруқликда ҳам, денгизда ҳам дунёнинг энг буюк ва энг қудратли давлати эканини яна бир бор бутун жаҳонга исботлади.
Тарих ҳижрий 947 / милодий 1541 йилни кўрсатаётган эди.
Австрия сафари — Ўнинчи сафар
Қонунийнинг ўнинчи сафари бўлган бу юриш Австрия сафари деб аталади.
Буданинг Усмоний давлатининг бир вилоятига айланишига чидай олмаган Фердинанд яна турли ҳарбий тайёргарликларни бошлади.
Ҳазрати Подшоҳ бу тайёргарликларнинг моҳиятини билишлари биланоқ дарҳол Али Бек қўмондонлигида Дунайга 370 та кема ва кўп миқдорда озиқ-овқат юбордилар.
Ҳақиқатан ҳам, бу сафар-и ҳумоюн энг мукаммал ва энг тартибли юришлар қаторида зикр қилинади.
Эдирнадан йўлга чиққан Ҳумоюн қўшини Боснияга етиб келганда Боли Пошонинг вафот этгани ҳақидаги хабарни олди.
Боли Пошонинг вафотидан қаттиқ қайғурган Султон унинг ўрнига Яҳё Пошозода Меҳмед Пошони тайинладилар.
Аввал Валпо шаҳри, сўнгра Сиклош эгалланди.
Унинг ортидан Гран фатҳ қилиниб, Будага қўшилди.
Венгриянинг аввалги қироллари дафн қилинган Штул-Весенбург шаҳри ҳам фатҳ этилди.
Санжоқ бошқаруви Аҳмад Пошога топширилди.
Рагуза Республикасига, Венеция Сенатига ва Франция қиролига зафарномалар юборилди.
Чунки Венгриянинг Австрия қўлида бўлган барча ерлари фатҳ қилинган ва Венгрия Усмоний вилоятига айланган эди.
Пештга келган Ҳумоюн қўшини ноябрь ойида Белградда мужоҳидларини мукофотларга ғарқ этган ҳазрати Султон Доруссаодатга қайтишга тайёрлана бошладилар.
Шу пайтда энг севимли шаҳзодалари Шаҳзода Меҳмед Султоннинг вафот этгани ҳақидаги хабар келди.
Ҳазрати Подшоҳ бу хабардан жуда қаттиқ қайғурдилар.
Аммо исён ва туғён қилишнинг кераги йўқлигини яхши биладиган мўмин сифатида, шаҳзоданинг ҳозирги Шаҳзодабошида, Янгичари маҳалласи яқинида дафн этилишини, унинг мақбараси ва масжидини эса Меъмор Синонга қурдириш ҳақида амр бердилар.
Бугун ҳам Меъмор Синон асари бўлган ушбу мақбара ва Шаҳзодабоши масжиди номи билан машҳур бўлган бу куллия ўзининг меъморчилиги билан замонавий техника аҳлини ҳам ҳайратга соладиган бир ёдгорлик сифатида мусулмонларга хизмат қилишда давом этмоқда.
Ҳижрий 950 / милодий 1544.
Эрон сафари — Ўн биринчи сафар-и ҳумоюн
Австрия сафаридан қайтган Ҳумоюн қўшини ва ҳазрати Подшоҳ мамлакат ичидаги нотинчликларни бартараф қилиш ҳамда янги сафарларга тайёргарлик ҳисобланадиган бир сулҳ даврини режалаштирдилар. Бу давр беш йил давом этди.
Ниҳоят, ҳижрий 955 / милодий 1549 йилда ўн биринчи сафар — Эрон сафари етиб келди.
Воқеа қуйидагича эди:
Эрон шоҳи Таҳмасп аввалроқ Усмонийлар ўз ҳудудларига қўшиб олган ерларни қайтариб олиш орзусига берилган эди. Ана шу орзусини амалга оширишга киришган пайтда Таҳмаспнинг укаси Мирзо акасининг ёнидан қочиб, Қонуний Султон Сулаймонхон ҳузурига келиб паноҳ топди.
Бу паноҳ топиш Шоҳ Таҳмаспни ҳазрати Подшоҳга таънаомуз мазмунда мактуб ёзишга мажбур қилди.
Шоҳ Таҳмасп мактубининг оҳангини яхши танлай олмаган, айниқса укасини қайтариб беришни талаб қилишдек бахтсизликка йўл қўйган эдики, бу очиқ ҳақорат ҳисобланарди.
Ахир Усмоний давлати ўзига паноҳ сўраб келган кишини қайтариб берадиган давлатмиди-ки, бундай талаб қўйилса?
Бу очиқ ҳақорат эди.
Бу мактубнинг жавоби унга қарши сафар-и ҳумоюн бўлиши керак эди ва шундай ҳам бўлди.
Ҳазрати Подшоҳ катта қўшин билан Қуния томон юришни бошладилар.
Қарамон волийси бўлган Шаҳзода Мустафо Султон фавқулодда давлат арбоби, жуда кучли ва зеҳнли қўмондон эди.
У ўз қўшинини олиб, подшоҳ отасини қарши олиш ва у билан учрашиш учун тайёргарлик кўрган эди.
Отасининг қўшинига қўшилганида Жаҳон Подшоҳи жуда мамнун бўлдилар.
Фақат бир нарса ҳам эътибордан четда қолмади: Шаҳзода Мустафонинг қўшинлари ниҳоятда мукаммал ҳолда эди ва гўё пойтахтга кириб бориш учун тайёрлангандай кўринарди.
Бу воқеалар кечаётган пайтда грузинлар Давлати Алияга қарши исён кўтардилар.
Бу фитнанинг ортида ҳам Эрон турар эди.
Ҳумоюн қўшинининг бир қисми бу фитнани бостириш учун юборилди.
Ҳазрати Подшоҳ эса йўлларини давом эттирдилар.
Йўналиш Эрон чегараси эди.
Улар Шоҳ Таҳмасп эгаллаб олган Ван қалъасини озод қилдилар.
У ердан Нахчивон ва Равон томон юриш қилинди.
Шу вақтда грузинлар масаласини ҳал қилган қўшинлар ҳам етиб келиб, Ҳумоюн қўшинига қўшилдилар.
Шоҳ Таҳмасп чегаралари бўйлаб ҳаракат қилаётган ҳазрати Подшоҳни ва улкан Ҳумоюн қўшинини кўргач, орқага чекинишдан бошқа чора топа олмади.
Қиш яқинлашганда Ҳумоюн қўшини Истанбулга қайтди.
Бу пайтда тарих ҳижрий 957 / милодий 1551 йилни кўрсатаётган эди.
Ўн иккинчи сафар-и ҳумоюн — Нахчивон сафари ёки Учинчи Эрон сафари
Иккинчи вазир Аҳмад Пошо ғарбий чегараларимизда саркарда сифатида Ислом байроғини шараф билан ҳилпиратиб, бирин-кетин қалъаларни фатҳ этаётган эди. Шу жумладан, Тамишвар, Липпа ва Салимош қалъалари Усмонийлар қўлига ўтди.
Бу орада Ҳодим Али Пошо ҳам кўплаб муваффақиятларга эришгач, Буда шаҳрига қайтганида ёнида тўрт минг асир бор эди.
Венгрия текисликларида ва Европа дарёларининг сувларидан чанқоғини қондираётган Усмоний қўшинининг отлари, ғалаба устига ғалаба қозонаётган суворийлар билан шодлик ичида намоён бўлиб, Европага адолат, поклик ва меҳнатсеварлик олиб келар эдилар.
Шу пайтда яна эронликлар Усмоний чегараларига тажовуз қила бошладилар.
Ёши олтмишга яқинлашган ҳазрати Подшоҳ бу сафарга ўзлари бориш ёки саркарда тайинлаш масаласида ўйга толдилар.
У қаҳрамон подшоҳ узун ва машаққатли йўллар босиб ўтилган ўн бир марта сафар қилган эди. Сафарларнинг энг тажрибалиси айнан ўзлари эдилар. Чунки муваффақият унинг раҳбарлигида Усмонийларга ўзини эҳсон қилар эди.
Подшоҳ қарорларини чиқардилар.
Эрон сафарига Садри аъзам Домод Рустам Пошо қўмондонлик қиладиган бўлди.
Венгрия чегараларини назорат қилиш учун Иккинчи вазир Аҳмад Пошо тайинланди.
Учинчи вазир, Румели бейларбейиси Соколли Меҳмед Пошо эса Эрон сафарига қўшимча куч сифатида Токатга юборилди.
Шу пайтда Садри аъзам Домод Рустам Пошо ҳазрати Подшоҳга бир мактуб юборди.
Унда янгичарилар ҳазрати Султоннинг қариб қолганини, энди сафарга қўмондонлик қила олмайдиган даражада чарчаганини ва шу сабабли Шаҳзода Мустафо Султоннинг тахтга ўтириши лозимлигини айтаётганлари баён қилинган эди.
Бундан ташқари, бу фикрга ўзидан бошқа ҳамманинг қўшилишини ҳам маълум қилди.
Шундан кейин ҳазрати Подшоҳ қўшинни дам олишга чиқариш ва Садри аъзамни ҳузурларига чақириш ҳақида фармон юбордилар.
Ҳижрий 959 / милодий 1553 йилда ҳазрати Султон ўзлари шахсан сафарга чиқишларини барча манзилгоҳларга маълум қилдилар.
Сафарга чиққан Ҳумоюн қўшини ҳазрати Подшоҳни яна ўз бошларида кўргач, шодлиги ва мамнунлигини ҳар лаҳза намоён этар эди.
Шаҳзода Боязид салтанат қаймақоми сифатида Эдирнага юборилган эди.
Шаҳзода Салим Султон эса Болвадинда отаси билан учрашиб, қўлларини ўпди.
Шаҳзода Мустафо Султон эса Эреглида отасини қарши олиш учун чиққан, аммо бу сафар ўзини кутаётган тақдирдан бехабар ҳолда келаётган вазирларни қарши олди.
Расмий маросим ўтказилгандан кейин меҳмонларига совғаларини берган Шаҳзода Мустафо Султон эртаси куни отасининг қўлини ўпиш учун Ҳумоюн ўрдасига йўл олди.
Йўлда янгичариларнинг тинимсиз равишда шаҳзодани олқишлашлари ва унга катта муҳаббат кўрсатишлари шаҳзода ҳаёти учун бурилиш нуқтаси бўлиб қолди.
Бу ҳолат унга ёзилган мактубдаги маълумотларнинг тўғри эканини кўрсатар эди.
Шаҳзода Мустафо Султон ўрдага кирганида, ўпиш учун отасининг қўлини излар экан, ўз ҳаётига нуқта қўядиган етти нафар жаллодга дуч келди.
Отасидан мадад сўраб илтижо қилар экан, ана шу етти тилсиз жаллод шаҳзоданинг ҳаётига якун ясадилар.
Шаҳзоданинг жанозаси Бурсага дафн этиш учун юборилди.
Янгичариларнинг қаттиқ ғазаби ва исёнидан кейин Домод Рустам Пошо садри аъзамлик лавозимидан четлаштирилди.
Шаҳзода Мустафо Султон аждодлари Иккинчи Султон Муродхоннинг мақбарасига дафн қилинди.
Акасининг аҳволидан хабар топган кичик шаҳзода Жаҳонгир Султон қаттиқ қайғудан касал бўлиб қолди ва кўп ўтмай тузала олмасдан вафот этди.
Унинг жасади Шаҳзодабоши масжидидаги мақбарага дафн қилинди.
Ҳазрати Подшоҳ икки ўғилларининг вафотидан ниҳоятда қаттиқ қайғурдилар.
Ўғли Жаҳонгир номи билан аталувчи бир масжид қурилишини амр қилдилар.
Бу масжид бугунги кунда жойлашган маҳаллага ҳам ўз номини бериб турибди.
Бу сафар-и ҳумоюн кўплаб тарихчилар томонидан Эрон сафарига нисбатан кўпроқ Шаҳзода Мустафо Султон масаласининг ҳал қилиниши сифатида ҳам таърифланган.
Шаҳзода Боязид Султоннинг қатл қилиниши
Олдида Шаҳзода Мустафо Султоннинг бўғдирилиши ва унинг қайғусидан нозик қалбига хуруж келиб ҳаётдан кўз юмган Шаҳзода Жаҳонгир Султоннинг мисоллари турган бир пайтда ҳам, салтанат ўйинини айлантиришга уриниш учун инсон албатта бошқача бир табиатга эга бўлиши керак эди.
Шаҳзода Боязид Султон Ҳанадони Усмонийнинг муносиб бир аъзоси сифатида бу хавфли ўйинни ўйнашга ҳаракат қилди. Аммо оқибат унга ҳам ўлимни тақдим этди.
Ривоят қилинишича, Шаҳзода Салим Султон (кейинчалик тахтга чиққан ҳам ўша эди) яқинларидан бирига сўради:
— Мен ҳақимда халқ нима деб ўйлайди?
Жавоб огоҳлантириш мазмунида бўлди:
— Қўшин отангизнинг ўрнига Шаҳзода Мустафо Султонни тахтда кўришни истайди. Аммо отангиз ва онангиз Ҳуррам Султон эса укангиз Боязид Султонни жуда яхши кўрадилар. Сиз ҳақингизда эса ҳеч қаерда гапирилмаяпти.
Шаҳзода Салим Султоннинг жавоби эса янада ҳайратланарли ва улуғвор бўлди:
— Қўшин Мустафонинг подшоҳ бўлишини истайверсин. Онам ва подшоҳ отам Боязид биродаримни яхши кўраверсинлар. Аммо Жаноби Мавло истаса, Усмоний тахти Салимники бўлади.
Ҳақиқатан ҳам, ҳамма салтанат учун қилич яланғочлаб, сиёсат айлантираётган бир пайтда, Салим Султоннинг таваккули унинг иродаи илоҳий ҳақиқатига яхши ошно эканининг очиқ белгиси эди.
Шаҳзода Салим Султоннинг ҳақиқат бўлиб чиққан бу сўзларини келтирганимиздан кейин, Боязид Султоннинг ўз тақдири бўлган ўлимга қандай дучор бўлганини қисқача баён қилайлик.
Шаҳзода Мустафонинг қатлини буюриш, шубҳасиз, буюк Подшоҳни қаттиқ қайғуга солган эди.
Бунинг устига иккинчи фарзанд дарди ҳам қўшилди. Бу эса Жаҳонгир Султоннинг вафоти эди.
Қалби яраланган ота илк исён устида ушланган Шаҳзода Боязидни Ҳуррам Султоннинг қаттиқ туриши билан афв этди.
Боязид эса қилган исёнини яхши билгани учун, отаси ярашув рамзи сифатида узатган шарбатни «заҳарланган бўлмасмикан», деган қўрқув билан бир муддат ича олмай, хавотир ичида турди.
Қонуний Султон ҳазратлари бу ҳолатни кўргач, ўғлининг қўлидан қадаҳни олиб, уни бир ютишда ичиб қўйдилар.
Балким, буюк Подшоҳ шу тариқа биринчи марта Суннати шарифдаги ичиш одобини тарк этган бўлдилар.
Ҳа, ўғли унга ишона олмаган эди.
Афв этилганига ҳам ишона олмаган эди. Ҳолбуки, ярашув маросимида онаси Ҳуррам Султон ҳам ҳозир эди.
Бу иккиланиш унинг яна шу ишларга қўл уришини кўрсатар эди.
Натижада у ҳақиқатан ҳам яна шу йўлга қайтди.
Шаҳзода Боязид Султон Амасиядан акаси Шаҳзода Салим Султонга — у пайтда Саруҳон санжоқбеғи эди — ҳақоратларга тўла мактуб юборди.
Бироқ кўплаб тарих китобларида бу мактубни Боязидга Мустафо Бек исмли маккор киши ёздиргани қайд этилган.
Бу ҳаракатлардан хабардор бўлган Қонуний Султон Сулаймон Соколли Меҳмед Пошо қўмондонлигидаги 20 000 кишилик қўшинни Боязид Султон устига юборди.
Қуния текислигида бўлган жангда ғалаба давлат томонида, яъни Соколли Меҳмед Пошо томонида қолди.
Боязид мағлуб бўлиб, Эронга қочиб паноҳ топди.
Ана шу Эронга қочиши унинг энг катта хатоси бўлди.
Шоҳ Таҳмасп Усмонийлар сулоласининг шундай бир шаҳзодаси қўлига тушганидан қувонмасмиди?
Душманини қувонтирган Боязид Султон қандай аҳволга тушган эди...
Қонуний Шоҳ Таҳмаспга ёзган мактубида унинг паноҳ сўрашини қабул қилмасликни сўради.
Аммо Шоҳ Таҳмасп бу талабни ўша пайтдаги сиёсий манфаатига мувофиқ деб ҳисобламагани учун рад этди.
Ҳатто ўзи шахсан шаҳзодани қарши олишга чиқди.
Бир муддат ўтгач, шаҳзода атрофидаги ҳарбий кучнинг қудратидан хавотирга тушган шоҳ энди унинг тақдиридан воз кечди.
Уни ва тўрт нафар ўғлини ҳибсга олдириб, зиндонга ташлатди.
Бу пайтда Усмоний давлати билан олиб борилган музокаралар якунланган эди.
Энди Жаллод Али Оғага шоҳ зиндонга кириб, уларни бўғиш вазифаси қолган эди.
Бу беш жасад Сивасга олиб келиниб, шимолий дарвоза ёнига дафн этилди.
Ва ҳақиқатан ҳам, оламлар Парвардигорининг тақдири Шаҳзода Салимнинг подшоҳ бўлиши экан. Чунки энди тирик қолган ягона шаҳзода ўша эди.
Қонунийнинг сўнгги сафари
Ҳазрати Подшоҳ фарзандларини йўқотиш қайғуси, шунингдек, бу орада юз берган айрим муҳим воқеалар сабабли анча чарчаган ва ҳолдан тойган эдилар.
Уларнинг подшоҳлик даври 46 йилга етган эди. Бу қирқ олти йилнинг ярмидан кўпроғи от устида, қилич қўлда, кўз душманда, фикр эса Ислом миллатининг осойишталиги ва хотиржамлигида, қалб эса Вожибул Вужуд — Ҳақ (Жалла Жалолуҳу)нинг амрларига очиқ ҳолда ўтган эди.
Қонуний Султон Сулаймонхоннинг қизи Меҳримоҳ Султон қалб кўзи очиқ маънавият эгаси бўлган аёл сифатида Ислом йўлида, Аллоҳ йўлида жиҳод қилишни ўз вазифаси деб билган отасининг бу борадаги энг катта ёрдамчиси ва рағбатлантирувчиси эди.
Қонуний Султон Сулаймонхоннинг Зигетвар сафари деб аталган ва сўнгги сафари бўлган ушбу юришини баён қилишдан олдин ўқувчиларимизга қуйидаги маънодаги Ҳадиси шарифни эслатиб ўтамиз:
«Аллоҳ йўлида жиҳод қилиб вафот этганлар шаҳиддирлар.»
Қонуний Султон Сулаймон Доруссаодатдан чиққач, касалликлари янада кучайди.
Ҳатто от устида ўтиришнинг ўзи ҳам унга қаттиқ азоб бера бошлади.
Шунинг учун ғилдиракли тахтга ўхшаш арава ясалди.
Садри аъзам Соколли Меҳмед Пошо олдиндан юриб, нотекис йўлларни нисбатан текислаб борар, севимли подшоҳининг, ўша муборак жисмларининг камроқ озор чекиши учун ҳаракат қилар эди.
Бундай узоқ сафар ҳазрати Подшоҳга яхши таъсир қилди ва у киши бир қадар ўзига келдилар.
Бу орада Фракия, Болғаристон ва Сербия ҳудудлари босиб ўтилди.
Белградга етиб келинганда ҳазрати Подшоҳ Ҳумоюн қўшинини йиғдилар.
Расмий ҳарбий кўрик ўтказганларидан кейин, ғалабалар ҳидини яхши танийдиган отларига миндилар ва Дунай дарёсини ҳам шу ҳолда — от устида кесиб ўтдилар.
Венгрия қироли ёш Заполя ҳазрати Подшоҳни ўзининг ашрофлари билан бирга чин дилдан самимият билан кутиб олди ва у кишига жуда қимматбаҳо совғалар тақдим қилди.
Ҳазрати Подшоҳ бу ҳолатдан жуда таъсирландилар.
Заполянинг кўзларидан ўпиб, унинг Венгрия подшоҳлигини янада мустаҳкамлашларига ваъда бериш марҳаматини кўрсатдилар.
Заполя билан хайрлашган ҳазрати Подшоҳ Драва дарёси устида юз йигирмата понтондан қурилган узун кўприк орқали Ҳумоюн қўшинини ўтказиб, Эрдел ерларига етдилар.
Қонуний Дунайдан келтирилган бир галеон кемасидан икки юз минг кишилик қўшинининг кўприкдан ўтишини томоша қилди.
Бу қўшин севимли подшоҳини ғалаба ҳайқириқлари билан қутлади.
Маълумки, Буда ва Белград Давлати Алиянинг бу минтақадаги икки қудратли истеҳкоми эди.
Жаҳон Подшоҳи бу икки истеҳкомга учинчи истеҳком сифатида Зигетвар қалъасини қўшишни ўйлаб, Ҳумоюн қўшинини Зигетвар қалъаси томон йўналтирди.
Буда бейларбейиси Арслон Пошо Ҳумоюн қўшинига вақт ютиш мақсадида самимий ният билан граф Салмо устига юриш қилди, аммо муваффақият қозона олмади.
Гарчи қатъий мағлубиятга учрамаган бўлса-да, унинг икки хатоси жуда муҳим эди.
Биринчиси, у ўз ташаббуси билан душман устига юриш қилган эди. Ҳолбуки, давлатнинг ўз сиёсати бор эди. Маслаҳатсиз қилинган иш, ҳатто яхши натижа берган тақдирда ҳам мақбул ҳисобланмас эди. Тарих бундай воқеаларга тўладир.
Иккинчиси эса, Садри аъзам Соколли Меҳмед Пошога юборган мактублари иерархияни йўққа чиқарадиган даражада эди.
Шубҳасизки, Арслон Пошо бу хатоларини билар эди. Аммо у бундай йўл тутган бўлса ҳам, ўз нуқтаи назарига кўра ҳақ эканига таянган эди.
Бироқ маҳаллий маънодаги ҳақлик ҳақиқий ҳақликни келтирмас эди.
Усмоний давлати бир қиличга ўхшайди: унинг бир томони ўткир, иккинчи томони эса ўткир эмас.
Муваффақият қозониш учун нима керак бўлса, олиб ишлат.
Аммо муваффақият келмаса, бош кетади.
Агар муваффақият қозонилса, эришган нарсангдан бир неча баробар ортиқ подшоҳнинг илтифоти ва совғаларига сазовор бўласан.
Арслон Бекнинг қисматига эса бошини бериш тўғри келди.
У икки ракат намоз ўқигач, бўйнини узатди ва бу иш тугади.
Зигетвар қалъаси Европанинг машҳур қўмондонларидан бири Зриний томонидан ҳимоя қилинар эди.
Усмоний давлати қаҳрамонларни ҳар доим қадрлаган, қаҳрамон ўғлонларига муносиб қаҳрамонлар давлати эди.
Улар Зринийга Хорватия волийлигини беришни ва қалъани қон тўкмасдан топширишини таклиф қилдилар.
Зриний бу таклифни рад этди.
Усмонийларга эса ўз билагининг ҳаққи билан қалъани қўлга киритишдан бошқа йўл қолмаган эди.
Шу тариқа ҳужумлар бошланди.
Қалъа ниҳоятда мустаҳкам бўлгани учун таслим бўлмас эди.
Бу томонда эса Жаҳон Подшоҳи оғирлашган нафаслари орасида мужоҳидларнинг аҳволини сўрар ва:
— Эй Зигетвар, қачон менга ёр бўласан? — деб такрорлар эди.
Яна:
— Бу қалъани менга қачон берасизлар? — деб Соколли ва унинг ёнидагилардан сўрар эди.
Зриний мужоҳидларнинг узлуксиз ҳужумларидан чарчаб, энди бахт унга ёр бўлмаслигини англади ва ўз шаънига муносиб ўлим излай бошлади.
Бу эса қўлида қилич билан ташқарига отилиб чиқиб ҳалок бўлиш эди.
Зриний барча аскарларини тўплаб, уларга хитоб қилди ва нутқини қуйидаги сўзлар билан якунлади:
— Мен билан бирга ўлишни истаганлар ёнимга келсин.
Шунда олти юз киши унинг ёнига келди.
Улар қиличларини яланғочладилар, дарвозани очдилар ва мужоҳидлар устига ҳужум қилдилар.
Ҳужумнинг дастлабки лаҳзасидаёқ Зриний бошига теккан икки ўқ ва кўксига санчилган ўқдан орзу қилган ўлимига эришди.
Аммо у янада улуғроқ нарсага эришди.
Жавонмард Ислом аскарлари бу қўмондоннинг жасадини ердан кўтариб, бир тўп араваси устига ҳурмат билан қўйдилар.
Кофир бўлса ҳам, ҳарбий кишига муносиб ҳурматни кўрсатган миллат, шубҳасиз, тарих олдида Зринийнинг ўзидан ҳам юксак бўлган эди.
Ҳужум учун ташқарига чиққан Зринийнинг фидойилар гуруҳи бир зумда йўқ қилинди.
Очиқ қолган дарвозадан қалъага кириб борган мужоҳидлар Зигетварни шарафли Ҳилол байроғига муяссар қилдилар.
Аммо айни шу пайтда Ҳумоюн ўрдасида Жаҳон Подшоҳи сўнгги нафасларини бераётган эдилар.
Кўплаб тарихчилар Қонуний Султон Сулаймонхон бу ғалаба хабарини эшитмасдан вафот этганини айтган бўлсалар-да, у кишининг Зигетварнинг ўзларига насиб бўлишини сўраб қилган муножотлари, қалбан қилган дуоларига қўшимча равишда амалий ҳаракатлар ҳам қилинган бу буюк Султон, валий Подшоҳ ўғли, валий Қонуний Султон Сулаймонхон, албатта, қалъанинг фатҳ этилганини кўрган эдилар.
Чунки оламлар Парвардигори Аллоҳ (Жалла Жалолуҳу) Ўзининг валий бандаларининг дуоларини қабул қилувчи ва уларнинг самарасини кўрсатувчи Зотдир.
Зигетвар Усмонийларга насиб бўлди, Жаҳон Подшоҳи эса ҳар доим бирга бўлган Роббиси ҳузурига қайтдилар.
Соколли Меҳмед Пошога эса янги подшоҳ тахтга ўтиргунига қадар бу ҳолатни ҳеч кимга сездирмасдан, ҳазрати Подшоҳни тирикдек кўрсата олиш вазифаси тушди.
У дарҳол ҳазрати Подшоҳнинг имзоларидан фойдаланиб, ҳар томонга зафарномалар юборди ва фатҳ хабарларини етказди.
Аскарлар ғалабаларга эришганлари учун Ғалабалар Подшоҳига дуо қилар, Соколли эса жангда муваффақият кўрсатганларга совғалар улашар, «Подшоҳ ҳазратлари бетоб бўлганлари учун бу маросимларда қатнашолмаяптилар», деб вазиятни ниҳоятда усталик билан бошқариб турар эди.
Ҳазрати Подшоҳнинг ҳаётларида 10 сони жуда катта мувофиқликларни намоён қилади.
Жумладан:
Дунёга келишлари ҳижрий ўнинчи асрнинг бошларида бўлган эди.
Усмоний давлатининг ўнинчи подшоҳи бўлдилар.
Ўз замонларида яшаган ўн нафар ҳукмдорнинг энг қудратлиси ва энг буюги эдилар.
Уларнинг даврида энг катта шаҳарлар сони ҳам ўнта эди.
Салтанатлари даврида ўн нафар садри аъзам ва ўн нафар раисиул куттоб вазифа бажарганидек, ўнта фатҳ ҳам амалга оширилган эди.
Буюк инсонлар бошқа буюк инсонларнинг етишиб чиқишига сабаб бўладилар.
Шу муносабат билан жаннатмакон султоннинг ҳаёти ҳақидаги баённи қуйидаги баъзи исмларни зикр қилиш билан якунлаймиз.
Денгизлар Подшоҳи Барбарос Хайриддин Пошо, Турғут Раис ва Солиҳ Раис каби денгизчилар, Шайхулислом Абуссууд Афанди каби юксак диний мартаба соҳиблари, дунё ҳанузгача ҳайрат билан эътироф этадиган Меъмор Синон, шоирлардан Фузулий ва Боқий, машҳур тарихчи, Раисул куттоб Фаридун каби зотларнинг ҳомийси бўлган эдилар.
Меъмор Синонга қурдирган Сулаймония масжиди ҳовлисидаги мақбарада ўзларидан аввал вафот этган севимли рафиқалари Ҳуррам Султон билан бир мақбарада абадий ором топмоқдалар.
Тарих ҳижрий 974 / милодий 1568 йилни кўрсатар эди.
Қонуний Султон Сулаймонхоннинг ҳаёт босқичларини баён қилишни якунлар эканмиз, яхши биламизки, Барбарос Хайриддин Пошонинг машҳур Превеза ғалабасини ҳеч тилга олмадик.
Ҳолбуки, бу Усмоний давлатининг ташкил топганидан уч аср ўтиб, жаҳон денгизларининг ҳукмдори бўлганини исботловчи бир ғалабадир.
Бу ғалабани муҳтарам М. Эртуғрул Дўздоғ Бей соддалаштириб, ушбу миллат фарзандларига тақдим этган «Таржимон Бинбир Темел асарлар» туркумининг 14 ва 15-китоблари бўлган «Ғазавоти Хайриддин Пошо» асарининг иккинчи жилди, 188–191-бетларидан айнан нақл қилишни муносиб деб билдик.
Ҳазрати Барбарос Хайриддин Пошонинг Превеза ғалабаси
Ўша кечаси саҳарда кўрган тушим
«— Эй Аллоҳим! Исломни кофирлар устидан қудратли қил! Исломга нусрат ато этгин!»
деб тонг отгунига қадар тазарруъ ва илтижо қилиб чиқдим.
Саҳар вақтида уйқу билан уйғоқлик орасида қуйидагини кўрдим:
«Ётганимиз порт соҳилида гўё қуруқликка жуда кўп майда сардин балиқлари чиқибди. Аммо ўша майда сардин балиқлари орасида қорни ёрилган иккита балиқ ҳам бор экан.
Шуларни томоша қилиб турганимда, бир киши ола отга миниб, тўла тезликда олдимга келди. Отнинг жиловини тортиб тўхтади. Бир пештамалга тўлдирилган майда балиқларни қўлимга бериб:
— Ол буни, эй Хайриддин! Ер юзининг халифаси бўлган шавкатли Султон Сулаймонга пешкаш қил, — деди.
Сўнг қўлимга бир риқъа чиқариб берди-да, кўздан ғойиб бўлди.
Мен риқъани очиб қарадим.
Кўрдимки, оқ қоғоз устига яшил хат билан:
«Насрун миналлоҳи ва фатҳун қариб, ва башширил муъминина ё Муҳаммад»
деб ёзилган экан.
Уни ўқиб, юзимга ва кўзларимга суртдим.
«— Эй Раббим! Сенга ҳамд ва шукрлар бўлсин!»
деб уйғониб кетдим.
Тушни ўзим қуйидагича таъбир қилдим:
«— Иншааллоҳ, ўша майда балиқлар кофирлар флотининг фиркаталари ва қайиқларидир. Улар Ислом аскарларининг озиқ-овқат ва ўлжалар билан тўйинишига ишорадир.
Қорни ёрилган балиқлар эса кофирларнинг кадирғаларидир. Ғайбни Аллоҳ билади, аммо ичидаги кофирлар қочиб кетган бўлса керак.
Ер юзининг подшоҳи ҳазратларига пешкаш қил, деб берилган пештамал тўла майда балиқлар, иншааллоҳ, яқинда Бўғдоннинг фатҳ қилингани ҳақида хабар келишининг ишорасидир.
Чунки ҳозир ер юзининг подшоҳи ҳазратлари Бўғдон устига юриш қилганлар.
Ичида нусрат ояти ёзилган риқъа эса, иншааллоҳ, Аллоҳнинг ёрдами, Пайғамбарнинг мўъжизаси ва анбиёларнинг ҳиммати билан душман устидан ғолиб ва зафарманд бўлишимизга ишорадир.»
деб ҳамд ва санолар айтдим.
Қарасам, нусрат шамоли ичкаридан эса бошлади.
Шунда:
«— Бисмиллаҳ, таваккалту алаллоҳ, ниятим ғазо, мақсадим кофир!»
деб муборак бир соатда лангарни кўтардик, елканларни ёздик ва орқадан эсган шамол билан тонг ёришар пайтда саксонта кемадан иборат флот билан кофирлар флотига ҳужум қилдим.
## Превеза жанги
Кофирлар флоти устига эса ўша кечаси шундай қалин туман тушдики, улар бир-бирларини кўролмай қолдилар.
Менинг портдан чиқишимни эса умуман кутмаётган эдилар.
— Барбарошо биздан қўрқди. Энди портдан ташқари чиқмайди.
деб айтар эдилар.
Чунки кофирлар келиб у ерга лангар ташлаганига уч кун бўлган эди.
Биздан ҳеч қандай ҳаракат кўрмаганлари учун шундай хулосага келган эдилар.
Аммо:
«Душман душманнинг аҳволини билмайди», — деганлар.
Биз ётган Превеза портидан ҳар қандай шамол билан чиқиб бўлмас эди.
Шунинг учун чиқишни шамол ичкаридан эсадиган муборак бир вақтгача кечиктирган эдим.
Саксонта кемадан иборат флотимни уч қисмга бўлдим.
Ва буюрдимки:
«— Бизнинг кема сафимиз кофирнинг кема сафига қарши турсин. Бизнинг фирката сафимиз уларнинг фирката сафига қарши бўлсин. Қалита сафимиз ҳам кофирнинг қалита сафига рўпара турсин!»
Шундай тақсим қилиб, сафма-саф бирга ҳаракатланиб, Ислом флоти кофирлар флоти томон бормоқда эди.
Аммо кофирлар қоронғи туман ичида лангар ташлаган ҳолда ўз ҳолида ётар эдилар.
Бизни орқамиздан эргаштириб келган нусрат шамоли етиб бориб, кофирлар флоти устидаги туманни ҳам тарқатиб юборди.
Кофирларнинг устига Ислом флоти шиддат билан яқинлашаётганини кўриб, уларнинг орасида шундай бир саросима, шундай бир ғалаён кўтарилдики, таърифлаб бўлмас эди!
Ҳали тонг тўлиқ ёришмагани учун лангарларини кесиб, бир-бирларига урилиб кетдилар ва кофирлар флоти билан мусулмонлар флоти бир-бирига аралашиб кетди.
Ўттиз олти жуфт эшкакли кемаларимизнинг олдида орқа ва форса байроқларини кўтариб, елканларни ёзиб, шерлардек олға интилиб, тўпларимиздан ўт сочиб жангга киришдик.
Қалита бўлинмамиз кофирларнинг қалиталарини остин-устун қилиб, баъзиларини қўлга олар, баъзиларини чўктириб юборар, баъзиларини эса кофирлар ташлаб қочар эдилар.
Фирката бўлинмаси ҳам кофирларнинг фиркаталаридан баъзиларини қўлга олар, баъзиларини вайрон қилар, яна баъзиларини эса чўктириб юборар эди.
Қисқаси, кофирлар флоти мағлуб бўлди, Ислом аскарлари эса ғолиб ва зафарманд бўлдилар.
Кофирларнинг кемаларидан саккизтаси бўш кема ҳолатида, ўн бештаси эса бутунлай қўлга олинди, еттитаси чўктирилди.
Кофирларнинг қалиталаридан еттитаси жанг билан, иккитаси эса ичидагилар ташлаб қочгани учун, жами тўққизта қалита қўлга олинди.
Кофирларнинг фиркаталаридан ўн иккита фирката қўлга киритилди.
Хулоса қилиб айтганда, кофирларнинг юз йигирмата кемадан иборат флотидан ўттиз олтита кема ўлжа қилинди, қолганлари қочиб кетдилар.
Фиркаталар ва қайиқлар денгиз юзидан кофирларни йиғиб олдилар, баъзилари эса чўкиб жаҳаннамга кетдилар.
Икки минг бир юз етмиш беш нафар кофир асир олинди.
### Катта зиёфат бердим
Ўлжа қилинган кемаларни олиб келиб портга қўйдик. Сўнг ўзимиз ҳам саломат ҳолда яна портга кириб лангар ташладик.
Шикастланган кемаларимизни таъмирладик.
Чунки биз ҳам қаттиқ зарар кўрган, кемаларимизда бутун қолган жой деярли қолмаган эди.
Шаҳид бўлган ғозийлардан баъзиларини денгизга, баъзиларини эса Превезага дафн этдик.
Саксонта кемадаги ғозий аскарлардан тўрт юз нафари шаҳид, саккиз юз нафари ярадор эди.
Жароҳатланганларнинг яраларини яхшилаб боғладик.
Бу буюк ғазотнинг шукри учун юзимни саждага қўйиб, ҳамд ва санолар айтдим.
Эртаси куни капитанлар ва ғозийларга катта зиёфат бердим.
Улар еб-ичиб, шод-хуррам бўлдилар.
Биз ана шундай қувонч ичида эканмиз, Бўғдоннинг фатҳ қилингани ҳақидаги хушхабар билан Капичибоши келди.
Капичибошини эҳтиёжлардан беҳожат қилиб, уни кўкларга кўтардим.
Капитанларга ва Капичибошига кўрган тушимни ва унинг қандай қилиб айнан рўёбга чиққанини сўзлаб бердим.
Кўриб турибсизки, бир Ислом қаҳрамони ҳатто энг буюк денгиз ғалабаларини ҳам нақадар тавозе билан ҳикоя қилмоқда...
Бундан ибрат олинса, жуда муносиб бўлади.
## Қонуний Султон Сулаймоннинг хотинлари ва фарзандлари
Йилмаз Ўзтуна Қонунийнинг хотинлари сонини тўртта деб кўрсатади.
Улардан бири 1496 йилда туғилган, 1550 йилда вафот этган, исми маълум бўлмаган аёл бўлиб, ундан Маҳмуд исмли шаҳзода туғилган. Унинг мақбараси Шаҳзода масжидида жойлашган.
Иккинчиси — 1499 йилда Бурсада туғилган Абдуллоҳ қизи Маҳи Деврон Ҳасеки бўлиб, 1581 йилда 82 ёшида вафот этган.
Унинг никоҳи 52 йил давом этган бўлса-да, бу амалда шундай бўлмаган. Чунки Маҳи Деврон Ҳасеки 1534 йилдан кейин ўғли ёнида яшаган.
1553 йилда Бурсага жойлашиб, у ерда яна 28 йил умр кўрган ва ўғли Шаҳзода Мустафонинг мақбарасига дафн қилинган.
Қонунийнинг учинчи хотини Гулфем Хотун бўлиб, 1497 йилда Истанбулда туғилган, 65 ёшида яна шу шаҳарда вафот этган.
Унинг никоҳи 51 йил давом этган бўлиб, бундан маълум бўладики, у 14 ёшида турмуш қурган.
Мурод исмли шаҳзодасини отаси бўғдирган.
Тўртинчи хотун эса Ҳуррам Ҳасеки Султондир.
У 1506 йилда Истанбулда туғилган.
У православ руҳонийсининг қизи бўлиб, мусулмон бўлишидан аввалги асл исми Александра Лисовска эди. Уни Роксолана деб ҳам аташар эди.
У ҳам турмуш қурганида 14 ёшда бўлиб, 38 йил давомида дунёнинг энг буюк давлат раҳбарининг рафиқаси сифатида яшади.
1558 йилда вафот этгач, Сулаймония масжидидаги мақбарага дафн қилинди.
Улуғ Қонунийга тўрт нафар шаҳзода ва бир нафар султон қиз туғиб берди.
Қизи Меҳримоҳ, ўғиллари эса Меҳмед, Салим, Боязид, Жаҳонгир ва Абдуллоҳ исмли шаҳзодалар эдилар.
У жуда кўп хайрли бинолар қурдирган.
Меъмор Синонни жуда кўп ишлатган.
Энди Ўлучайга ҳам назар ташлайлик, бу ҳақда нималар ёзган экан.
Ўлучай Ҳуррам Султон, Маҳидеврон ва Гулфем Хотун ҳақида сўз юритади, аммо исми номаълум хотун ҳақида ҳеч нарса айтмайди. Бироқ Қонунийнинг бошқа хотинлари ҳам бўлган бўлиши мумкинлигини баён қилади.
Шунингдек, у Гулфем Хотуннинг қатл қилинганини ёзади.
Аммо қабр тошида «шаҳида-и саида» деб ёзилгани, яъни «саодатли шаҳида» маъносини англатувчи бу ибора унинг ёмон иш соҳибаси бўлмаганини ҳам хаёлга келтиради.
Ҳуррам Султон ҳақида Ўлучай унинг келиб чиқиши ҳақида жуда кўп хил ривоятларни келтиради.
Аммо уни Истанбулда туғилган деб айтмайди.
Маҳидеврон Хотуннинг Ҳуррам Султон билан анча тортишгани, аммо ғалаба Ҳуррам томонида қолгани эса шак-шубҳасиздир.
Қонунийнинг қизларига келсак, Ўлучай Меҳримоҳ Султон ва Розия Султондан бошқа қизни ёзмайди.
Меҳримоҳ Султон Қонунийнинг ягона қизи деган қараш эса Яҳё Афанди мақбарасида дафн этилган ва қабр тошида:
«Ташвишсиз Розия Султон, Қонуний Султон Сулаймоннинг қизлари ва Яҳё Афандининг маънавий қизи»
деб ёзилгани билан муайян даражада тузатилган бўлади.
Шу билан бирга, Меҳримоҳ Султоннинг 1522 йилда Истанбулда туғилгани ва 1578 йил 25 январда Истанбулда вафот этиб, отасининг мақбарасига дафн қилингани қайд қилинади.
У жуда хайрсевар аёл эди.
Эдирнақапидаги Меъмор Синон қурган масжидни айнан шу султон қиз қурдирган ва бу масжид унинг номи билан машҳурдир.
Унинг турмуши 1539 йилда Рустам Пошо билан бўлган.
Рустам Пошо кейинчалик садри аъзам бўлган.
Ҳуррам Султон, Меҳримоҳ Султон ва Рустам Пошо Қонунийдан кейин тахтга чиқиши эҳтимол қилинган шаҳзода Мустафони — у Маҳидеврон Хотуннинг ўғли эди — четлатдилар.
Мустафонинг бўғдирилишида уларнинг ҳам ҳиссаси бўлгани ҳақида ривоятлар бор.
Аскарлар севимли шаҳзоданинг қатлини шу учликнинг иши деб ҳисоблаганлари учун, балки фарзандининг ҳалок бўлишида унинг ҳам иштироки бўлган деб гумон қилингани сабаблидир, Рустам Пошо садри аъзамликдан бўшатилди.
Кейинчалик Ҳуррам Султон вафот этгач, Меҳримоҳ Султон отаси Қонунийнинг дардкаши бўлиб қолди.
Отасидан кейин Усмоний тахтига чиққан Иккинчи Салим ва унинг ўғли Учинчи Мурод даврида ҳам у жуда катта ҳурматга сазовор бўлди ва «Ҳола Султон» лақаби билан аталди.
Яна шуни ҳам қўшимча қилайликки, бугун Ускударда «Искала масжиди» деб аталадиган масжиднинг асл номи ҳам, уни қурдирган шахс ҳам айнан шу Меҳримоҳ Султондир.
Дунё ҳайрат билан эътироф этадиган подшоҳ Қонуний Султон Сулаймон ота сифатида жуда меҳрибон бўлган бўлса-да, давлат раҳбари сифатида давлатнинг олий манфаатлари борасида жуда реалистик қараш эгаси эди.
Қирқ олти йил давом этган ҳукмронлиги даврида шаҳзодалар фарзанд эмас, балки келажакда давлат бошлиғи бўладиган шахслар сифатида тарбияланган эдилар.
Аммо улар бу қадар узоқ давом этган салтанатни сабр билан кутишга тоқат қила олмадилар.
Шаҳзодаларнинг қатли учун айнан шу подшоҳни айблаганлар эса шаҳзодаларнинг сабрсизлигини умуман инобатга олмадилар ва шунинг учун ҳам тарихга берган талқинлари табиий равишда тўғри хулосага олиб келмади.
Йилмаз Ўзтуна ўзининг қимматли «Давлатлар ва сулолалар» асарида Қонунийнинг ўғил фарзандлари сонини ўн беш нафар деб кўрсатади.
Биз ҳам бу маълумотларни қисқача келтирамиз:
1512 йилда туғилиб, 1521 йилда 9 ёшида вафот этган Маҳмуд.
1515 йилда туғилган, 1553 йил 6 ноябрда Қуниянинг Эрегли шаҳрида отаси томонидан бўғдирилган Мустафо.
1526 йилда Амасияда туғилиб, 1533 йилда Бурсада бўғдирилган Меҳмед.
Фақат вафот санаси маълум бўлган ва Қунияда дафн қилинган Аҳмад.
1521 йилда Истанбулда туғилиб, 1543 йилда Манисада 22 ёшида чечак касаллигидан вафот этган Меҳмед.
Гўдаклигида вафот этган Абдуллоҳ.
1524 йилда туғилиб, кейинчалик Иккинчи Салим унвони билан тахтга чиққан Салим.
1525 йилда туғилиб, 1562 йилда Қазвинда Эрон шоҳига берилган буюртма асосида ўлдирилган Боязид.
1543 йилда Кутаҳияда туғилиб, 1562 йилда Қазвинда шоҳ буйруғи билан бўғдирилган Орҳон.
Яна Кутаҳия–Қазвин йўналишида 1545 йилда туғилган ва 1562 йилда 17 ёшида бўғдирилган Усмон.
Шу йўналишда 14 ёшида ўлдирилган Абдуллоҳ.
Уч ёшида Бурсада бўғдирилган Меҳмед.
1531 йилда Истанбулда туғилиб, акаси валиаҳд Мустафонинг қатлидан кейинги қаттиқ руҳий зарба таъсирида воқеадан 21 кун ўтиб, 1553 йил 27 ноябрда вафот этган Жаҳонгир.
Истанбулдаги Жаҳонгир маҳалласи айнан шу шаҳзода номи билан аталган.
1554 йилда туғилиб, саккиз ёшида, 1562 йилда вафот этгани маълум бўлган ва у ҳақда бошқа маълумот топилмаган Орҳон ҳақидаги маълумотларни ҳам шу тариқа сизларга етказдик.
Қонуний Султон Сулаймоннинг садри аъзамлари ва шайхулисломлари
Қонуний Султон Сулаймон тахтга ўтирганида садорат мақомида отасидан ёдгор бўлиб қолган Пири Меҳмед Пошони кўрди. 1523 йил 27 майда садоратга Паргали бир девширма бўлган, аввал «мақбул», кейин эса «мақтул» лақаби билан аталган Иброҳим Пошони тайинлади. Айни пайтда куёв ҳам бўлган Иброҳим Пошонинг бу вазифаси 1536 йил 15 мартга қадар, 12 йил 8 ой 11 кун давом этди ва унинг ҳаёти қатл билан тугатилиши орқали вазифаси ҳам ниҳоясига етди.
Бу сафар садоратга Аяс Меҳмед Пошо тайинланди. Бу зотнинг садорати эса 3 йил 3 ой 29 кун давом этди. У вазифадан кетганида тарих 1539 йил 13 июлни кўрсатаётган эди.
Домод Лутфий Пошо 1 йил 9 ой 15 кун давом этган садоратидан рафиқаси билан қилган жанжали ва асабини бошқара олмай пичоққа қўл чўзиши сабабли маҳрум бўлди. Бу ҳолат қайнотаси бўлган подшоҳнинг муҳрини унинг қўлидан олишига сабаб бўлди. Тарих эса 1541 йил 27 апрель эди.
Ҳодим Сулаймон Пошо садоратга келтирилди. Бу зотнинг даври ҳам 3 йил 7 ой 1 кун давом эта олди. У вазифадан кетганида тақвим варағида 1544 йил 28 ноябрь санаси турар эди.
Меҳримоҳ Султон хонимнинг эри Домод Рустам Пошо садоратга келгач, 8 йил 10 ой 8 кун каби қисқа бўлмаган муддат давомида фаолият юритди.
Шаҳзода Мустафонинг отаси Қонунийнинг амри билан бўғдирилишига олиб келган фитналарда рафиқаси Ҳуррам ва қизи Меҳримоҳ билан бирга Домод Рустамни ҳам масъул деб билган Қонуний, қизи ва рафиқасига қўл кўтара олмагани учун аламини Рустам Пошонинг қўлидан муҳри ҳумоюнни олиш билан босди.
Бу пайтда 1553 йил октябрнинг 6-куни эди ва бу сафар садорат мақомига Домод Қора Аҳмад Пошо келтирилди. Унинг даври ҳам 1 йил 11 ой 23 кун давом этди. Тарих 1555 йил 29 сентябрь эди.
Ҳар ҳолда Ҳуррам ва Меҳримоҳ Султон хонимлар Қонунийнинг кўнглини юмшатдиларки, садорат муҳри яна Рустам Пошонинг кафтларига қўйилди.
Аммо тарих 1561 йил 10 июлни кўрсатаётганида Рустам Пошо ҳам ҳаётидан, ҳам садоратдан айрилаётган эди. Шу тариқа унинг бу даври 5 йил 9 ой 11 кун, икки мартаги садорати эса жами 14 йил 7 ой 19 кун давом этган бўлди.
Рустам Пошонинг вафотидан кейин чиққан бойлиги асрлар давомида тилга олинадиган даражада улкан эди.
Унинг ўрнига Семиз Али Пошо садри аъзам этиб тайинланди ва бу зот ҳам 3 йил 11 ой 19 кун мамлакатнинг иккинчи рақамли кишиси сифатида вазифа бажарди.
Ундан кейин буюк вазир Соколли Товил Меҳмед Пошони садоратда кўрамиз ва у уч подшоҳга хизмат қилган, анча узоқ ҳисобланадиган бир даврга ўз муҳрини босганини кўрамиз.
Унинг садорат даври узлуксиз 14 йил 3 ой 15 кун давом этди.
Агар фитна натижасида суиқасдга учрамаганида, садорат мақомида яна анча узоқ умр кўрган бўлар эди.
Бироқ Қонуний вафот этганида Соколли вазири аъзам эди ва бу муҳташам подшоҳ ўзининг сўнгги даврини шундай қимматли вазири аъзам билан ўтказган эди. У Подшоҳнинг вафотини ҳам дунёдан, ҳам қўшиндан маҳорат билан яширган эди.
Қонуний 46 йиллик салтанати давомида ўн марта муҳр бериб-олган ва буларнинг биринчиси вазифада кўрган Пири Меҳмед Пошодан муҳрни олиши бўлган эди.
Рустам Пошони ҳам икки марта вазифага келтиргани учун садри аъзам ўн марта алмашган. Биринчисини шахсан ўзи тайинламаганини ва Рустам Пошони ҳам бир киши деб ҳисобласак, у тўққиз киши билан ишлаган деган хулосага келишимиз мумкин.
Бу муҳташам подшоҳнинг шайхулисломларига келсак, у тахтга келганида вазифада бўлган Занбилли Али Афандини кўрди.
У 22 йил 8 ой давом этган машихат мақомидаги вазифасидан 1525 йилнинг ўнинчи ойида Ҳаққа юргач, Қонуний бу вазифани Ибни Камол лақабли Камолпошозода Аҳмад Шамсиддин Афанди ҳазратларига топширди.
Бу муҳтарам зот 8 йил 6 ой вазифада қолиб, вафоти муносабати билан лавозимдан ажралди. Тақвим варағидаги сана 1534 йил 16 апрель эди.
Саъдуллоҳ Саъдий Афанди 1534 йил 16 апрелдан 1539 йил 21 февралга қадар 4 йил 10 ой 4 кун вазифада қолди ва вафоти сабабли ундан ажралди.
Ўн иккинчи шайхулислом Чивизода Муҳйиддин Афанди бу вазифага келгач, 3 йил 8 ой хизмат қилди. 1542 йилнинг ўнинчи ойида ҳазрати Мавлонога куфр айтгани учун вазифасидан олинди.
Ўн учинчи шайхулислом Испарталик Абдулқодир Ҳамидий Афанди 3 ой вазифа бажариб, касал бўлди ва лавозимдан четланди.
Ўн тўртинчи шайхулислом Фаноризода Муҳйиддин Афанди ҳам 2 йил 9 ой вазифада қола олди ва касаллиги сабабли истеъфо берди.
Усмонийларнинг ўн бешинчи шайхулисломи Меҳмед Абуссууд Афанди машихат мақомига келди ва 28 йил 10 ой шу мақомда қолди. Аммо Қонунийнинг сўнгги шайхулисломи шу зот бўлди.
Бундан шуни англаймизки, 46 йиллик салтанати давомида Қонуний Сулаймонхон етти нафар шайхулислом билан ишлаган.
Абу Муслим таржимаси
