Россия давлати асрлар давомида ўз ҳудудидаги туркий халқларга нисбатан турли ассимиляция (руслаштириш) сиёсатларини амалга оширган. Бу сиёсатнинг асосий мақсади туркий халқларнинг миллий ўзлигини, тилини, маданиятини ва баъзи даврларда диний қадриятларини заифлаштириш ҳамда уларни ягона рус давлат ва маданиятига сингдиришдан иборат эди.
Империя давридаги руслаштириш
XVI асрда Қозон ва Астрахан хонликларининг босиб олинишидан кейин Россия туркий халқлар яшайдиган ҳудудларни босқичма-босқич ўз таркибига қўша бошлади. Кейинчалик Сибир хонлиги, Қрим хонлиги, Қозоқ жузлари, Кавказ ва Марказий Осиё хонликлари ҳам Россия назоратига ўтди.
Россиянинг туркий халқларни руслаштириш сиёсати: тарих ва оқибатлар
рус аҳолисини оммавий кўчириш;
православ миссионерлигини қўллаб-қувватлаш;
маҳаллий бошқарув тизимларини тугатиш;
рус тилини давлат тили сифатида жорий қилиш
каби чоралар амалга оширилди.
Айрим туркий халқлар насронийлаштириш босимига ҳам дуч келди. Гарчи мусулмон аҳоли тўлиқ диндан қайтарилмаган бўлса-да, диний муассасалар қаттиқ назорат остига олинди.
Совет Иттифоқи даври
Совет ҳукумати расман миллатлар тенглигини эълон қилган бўлса ҳам, амалда рус тили ва маданияти устун мавқега эга бўлиб борди.
Бу даврда:
рус тили барча соҳаларда асосий тилга айлантирилди;
миллий зиёлиларнинг катта қисми қатағон қилинди;
масжидлар ёпилди;
ислом таълими чекланди;
миллий тарих қайта ёзилди;
кўплаб туркий халқлар кирилл алифбосига ўтказилди.
1930–1940-йилларда Қрим татарлари, қорачайлар, балқарлар, месхети турклари каби бир қатор халқлар оммавий равишда ўз ватанида сурғун қилинди. Бу халқлар катта инсон йўқотишларига учради.
Демографик ўзгаришлар
Россия туркий республикаларига миллионлаб рус аҳолиси кўчирилди. Натижада айрим ҳудудларда маҳаллий халқ ўз ерида озчиликка айланиб қолди.
Йирик саноат шаҳарлари рус тили муҳитида шаклланди. Бу эса шаҳарларда ўсган кўплаб туркий ёшларнинг ўз она тилидан узоқлашишига сабаб бўлди.
Тил сиёсати
Руслаштиришнинг энг муҳим воситаларидан бири тил сиёсати бўлди.
Кўплаб республикаларда:
олий таълим асосан рус тилида олиб борилди;
давлат идоралари рус тилига таянди;
илмий ишлар рус тилида ёзилди;
карьера қилиш учун рус тили деярли мажбурий шартга айланди.
Бу ҳолат айниқса шаҳар аҳолиси орасида миллий тилларнинг мавқеини пасайтирди.
Маданий ассимиляция
Рус маданияти умумиттифоқ маданияти сифатида тарғиб қилинди.
Кўплаб туркий халқлар тарихи совет мафкураси нуқтаи назаридан қайта талқин этилди. Айрим миллий қаҳрамонлар "феодал" ёки "миллатчи" сифатида баҳоланди.
Миллий урф-одатлар сақланиб қолган бўлса-да, уларнинг давлат ҳаётидаги аҳамияти чекланди.
Бугунги вазият
Бугунги Россия Федерациясида татарлар, бошқирдлар, чувашлар, олтойликлар, тувалар, хакаслар, қумиқлар, ноғайлар, қорачайлар, балқарлар, ёқутлар ва бошқа туркий халқлар яшайди.
Сўнгги йилларда баъзи кузатувчилар қуйидаги ҳолатларга эътибор қаратмоқда:
рус тилининг устуворлиги янада кучайиши;
маҳаллий тилларнинг мактаблардаги ўрни қисқариши;
миллий тилларни ўқитишнинг ихтиёрий тус олиши;
айрим миллий фаоллар ва ташкилотларга босимлар.
Россия расмийлари эса бу сиёсатларни мамлакат бирлиги ва ягона таълим тизимини таъминлаш зарурати билан изоҳлайди.
Хулоса
Россия тарихида туркий халқларга нисбатан олиб борилган руслаштириш сиёсати турли даврларда турлича шаклларда намоён бўлган. Тил сиёсати, демографик ўзгаришлар, марказлаштириш, таълим ва маданий интеграция каби омиллар кўплаб туркий халқларнинг миллий ривожига сезиларли таъсир кўрсатди. Шу билан бирга, бу халқларнинг аксарияти ўз тили, маданияти ва миллий анъаналарини маълум даражада сақлаб қолишга муваффақ бўлган. Бугун ҳам мазкур масала тарихчилар, сиёсатшунослар ва инсон ҳуқуқлари соҳасидаги тадқиқотчилар томонидан турли нуқтаи назарлар асосида ўрганилмоқда.
Абу Муслим профессор
