XIX асрнинг иккинчи ярмида Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олиш сиёсатини жадаллаштирди. Бу юришлар ҳарбий экспедициялар, оммавий қирғинлар, шаҳарларни вайрон қилиш, мустақил давлатларни тугатиш ва маҳаллий аҳолини сиёсий ҳамда иқтисодий жиҳатдан бўйсундириш билан кечди. Кейинчалик Совет Иттифоқи даврида ҳам минтақада миллий ўзликни йўқотишга қаратилган сиёсатлар, қатағонлар ва мажбурий иқтисодий ислоҳотлар давом этди.
Россия империясининг босқини
1864–1885 йиллар оралиғида Россия империяси Қозоғистон, Қўқон хонлиги, Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги ҳудудларини босиб олди.
Босқинчилар замонавий артиллерия ва милтиқлар билан қуролланган бўлиб, маҳаллий қўшинлар эса асосан эски қуролларга эга эди.
Чимкент ва Тошкент
1865 йилда Тошкентни эгаллаш вақтида шаҳар қаттиқ тўпга тутилди. Кўплаб уйлар вайрон қилинди, тинч аҳоли ҳалок бўлди.
Рус генерали Михаил Черняев шаҳарни эгаллаганидан кейин маҳаллий бошқарув тизими тугатилди ва Россия маъмурияти ўрнатилди.
Жиззах қирғини
1866 йилда Жиззах қамали вақтида шаҳар қаттиқ қаршилик кўрсатди.
Натижада:
шаҳарнинг катта қисми вайрон қилинди;
минглаб одамлар ҳалок бўлди;
кўплаб аҳоли асир олинди;
мол-мулк талон-торож қилинди.
Бу воқеа Россия ҳарбий архивларида ҳам қаттиқ ҳарбий жазо сифатида қайд этилган.
Қўқон хонлигининг тугатилиши
1876 йилда Россия империяси Қўқон хонлигини бутунлай тугатди.
Шундан кейин:
хонлик давлат сифатида йўқ қилинди;
маҳаллий амалдорлар лавозимидан четлатилди;
ерлар империя мулки деб эълон қилинди;
рус кўчманчилари учун янги аҳоли пунктлари ташкил этилди.
Геоктепа фожиаси
1881 йилда генерал Михаил Скобелев бошчилигида туркманларнинг Геоктепа қалъасига ҳужум қилинди.
Ҳужумдан кейин:
минглаб туркманлар ўлдирилди;
аёллар ва болалар ҳам қирғин қурбони бўлди;
қочаётган одамлар ҳам қувиб бориб ўлдирилди.
Кўплаб тарихчилар ушбу воқеани XIX асрнинг энг қонли мустамлакачилик қирғинларидан бири деб баҳолайдилар.
Ерларни мусодара қилиш
Россия империяси маҳаллий аҳолининг унумдор ерларини давлат мулки деб эълон қилди.
Натижада:
рус кўчманчилари энг яхши ерларга жойлаштирилди;
маҳаллий деҳқонлар сувсиз ва унумсиз ҳудудларга сурилди;
иқтисодий қарамлик кучайди.
Миллий ва диний босим
Мустамлака маъмурияти:
маҳаллий давлатчилик тизимини чеклади;
исломий судлар ваколатини қисқартирди;
рус тилини маъмурий бошқарув тилига айлантирди;
руслаштириш сиёсатини кучайтирди.
1916 йил қўзғолони
Биринчи жаҳон уруши вақтида Россия подшоси маҳаллий мусулмон аҳолини фронт орти ишларига мажбурий жалб қилиш ҳақида фармон чиқарди.
Бу қарор Қозоғистон, Қирғизистон ва бошқа ҳудудларда оммавий қўзғолонларга сабаб бўлди.
Қўзғолон қаттиқ бостирилди:
минглаб одамлар ўлдирилди;
юз минглаб қозоқ ва қирғизлар Хитойга қочишга мажбур бўлди;
кўплаб қишлоқлар йўқ қилинди.
Қирғиз тарихида бу фожиа «Үркүн» номи билан машҳур.
Совет давридаги қатағонлар
Россия империяси ўрнига Совет Иттифоқи келган бўлса-да, кўплаб босимлар давом этди.
Коллективлаштириш
1929–1933 йилларда мажбурий коллективлаштириш сиёсати амалга оширилди.
Айниқса Қозоғистонда:
чорва молларининг катта қисми йўқ қилинди;
оммавий очарчилик юз берди;
миллионлаб одамлар ҳалок бўлди ёки кўчиб кетишга мажбур бўлди.
Миллий зиёлиларни қатағон қилиш
1937–1938 йилларда:
минглаб олимлар;
уламолар;
ёзувчилар;
давлат арбоблари
«халқ душмани» деб айбланиб қамалди ёки отиб ташланди.
Ўзбекистонда Абдулла Қодирий, Абдулҳамид Чўлпон, Абдурауф Фитрат каби кўплаб миллий зиёлилар қатағон қурбони бўлдилар.
Дин ва маданиятга қарши сиёсат
Совет ҳокимияти:
масжидларни ёпди;
мадрасаларни тугатди;
диний таълимни тақиқлади;
минглаб уламоларни қамади ёки қатл қилди.
Бу сиёсат натижасида минтақанинг диний ва маънавий ҳаётига катта зарар етди.
Хулоса
Россия империясининг Ўрта Осиёга босқини ва кейинги совет сиёсати минтақанинг сиёсий мустақиллиги, иқтисодий тараққиёти ва миллий маданиятига чуқур таъсир кўрсатди. Ҳарбий босқинлар, оммавий қирғинлар, ерларни мусодара қилиш, миллий элитани йўқ қилиш, мажбурий руслаштириш ва қатағонлар тарихий манбаларда кенг ёритилган воқеалар ҳисобланади.
Тарихни ўрганишдан мақсад халқлар ўртасида нафрат уйғотиш эмас, балки ўтмишдаги зулмларни англаб, адолат, эркинлик ва инсон қадрини ҳимоя қилиш зарурлигини тушунишдир.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Василий Бартольд. Туркистон мўғул босқини даврида.
2. Адеб Халид. The Politics of Muslim Cultural Reform.
3. Александр Моррисон. The Russian Conquest of Central Asia.
4. Меҳрдад Ҳодӣ. Central Asia and the Russian Empire.
5. Марта Брилл Олкотт. The Kazakhs.
6. Сара Камерон. The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan.
Абу Муслим (профессор)
