Туркий халқлар тарихи Россия империяси ва кейинчалик Совет Иттифоқи билан боғлиқ оғир синовларга бой. XVI асрдан бошлаб Россиянинг жануб ва шарққа кенгайиш сиёсати натижасида кўплаб туркий давлатлар мустақиллигини йўқотди. Бу жараён ҳарбий босқинлар, оммавий қирғинлар, мажбурий кўчиришлар, маданий ассимиляция ва миллий элитани йўқ қилиш билан кечди. Тарихчилар ушбу жараёнларни Евроосиёдаги энг йирик мустамлакачилик лойиҳаларидан бири сифатида баҳолайдилар.
Қозон хонлигининг қонли босиб олиниши
1552 йилда Иван IV (Иван Грозний) қўшинлари Қозон хонлигини босиб олди. Қозон бир неча ҳафта қамалда қолгач, шаҳар куч билан эгалланди.
Бу босқиндан кейин:
минглаб аҳоли ҳалок бўлди;
кўплаб масжидлар ва мадрасалар вайрон қилинди;
татар зодагонлари қатл этилди ёки мулкларидан маҳрум қилинди;
мусулмон аҳолининг бир қисми мажбурий равишда христианлаштирилди.
Бу воқеа Волга бўйидаги туркий давлатчиликка қаттиқ зарба бўлди.
Астрахан ва Сибир хонликларининг тугатилиши
Қозондан кейин Астрахан хонлиги (1556) ва Сибир хонлиги (XVI аср охири) ҳам Россия томонидан босиб олинди.
Бу ҳудудларда:
маҳаллий бошқарув тизими тугатилди;
ерлар Россия хизматидаги амалдорларга тақсимланди;
маҳаллий халқлар оғир солиқлар остида қолди;
рус аҳолисини кўчириб келиш сиёсати бошланди.
Қрим хонлигининг тугатилиши
1783 йилда Россия Қрим хонлигини аннексия қилди.
Бунинг оқибатида:
юз минглаб қрим татарлари ўз юртларини тарк этишга мажбур бўлди;
кўплаб мусулмон диний муассасалари ёпилди;
ерлар рус кўчманчиларига берилди;
миллий элита сиёсий таъсирини йўқотди.
Бу жараён Қримнинг этник ва маданий қиёфасини кескин ўзгартирди.
Кавказ халқларига қарши узоқ йиллик уруш
XIX асрда Россия Кавказни босиб олиш учун қарийб ярим аср давомида ҳарбий юришлар олиб борди.
Чеченлар, ингушлар, қумуқлар, ноғайлар, қорачайлар ва балқарлар кучли қаршилик кўрсатдилар.
Уруш давомида:
кўплаб қишлоқлар ёқиб юборилди;
тинч аҳоли ҳалок бўлди;
оммавий кўчиришлар амалга оширилди;
аҳолининг бир қисми Усмоний давлати ҳудудига муҳожир бўлди.
Туркистоннинг мустамлакага айлантирилиши
XIX асрнинг иккинчи ярмида Россия Туркистонни босиб олди.
Қўқон хонлиги тугатилди, Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги Россия таъсирига тушди.
Мустамлака сиёсати натижасида:
пахта яккаҳокимлиги жорий қилинди;
маҳаллий иқтисодиёт Россия саноатига хизмат қилди;
рус кўчманчилари учун янги ерлар ажратилди;
маҳаллий аҳоли сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум этилди.
1916 йилги қонли жазолаш
Биринчи жаҳон уруши даврида Туркистон аҳолисини орқа фронт ишларига сафарбар қилиш ҳақидаги қарор оммавий қўзғолонларга сабаб бўлди.
Россия қўшинлари қўзғолонни жуда қаттиқ бостирди.
Натижада:
ўн минглаб инсонлар ҳалок бўлди;
юз минглаб қирғиз ва қозоқлар тоғлар орқали Хитойга қочишга мажбур бўлди;
минглаб одамлар йўлда совуқ ва очликдан вафот этди.
Қирғиз халқи бу фожиани «Үркүн» номи билан эслайди.
Совет қатағонлари
1920–1930-йилларда Совет ҳокимияти миллий зиёлиларга қарши кенг қамровли қатағонлар ўтказди.
Қатағон қурбонлари орасида:
олимлар;
ёзувчилар;
давлат арбоблари;
дин уламолари;
жадидлар, бор эди.
Минглаб инсонлар отиб ташланди ёки ГУЛАГ лагерларига юборилди.
Қозоқ очарчилиги
1931–1933 йилларда мажбурий коллективлаштириш сиёсати Қозоғистонда ҳалокатли очарчиликка сабаб бўлди.
Турли тарихий баҳоларга кўра, тахминан 1–1,5 миллион қозоқ ҳалок бўлган.
Бу қозоқ халқининг катта қисми демографик йўқотишга учрашига олиб келди.
1944 йилги оммавий депортациялар
Иккинчи жаҳон уруши пайтида бутун бошли халқлар ватанидан сургун қилинди.
Жумладан:
қрим татарлари;
қорачайлар;
балқарлар;
месхети турклари.
Улар қисқа вақт ичида юк вагонларида Марказий Осиё ва Сибирга мажбуран кўчирилди.
Сургун пайтида ва дастлабки йилларда кўплаб инсонлар очлик, касаллик ва оғир меҳнат шароити сабабли вафот этди.
Руслаштириш сиёсати
Россия империяси ва Совет Иттифоқи даврида руслаштириш сиёсати турли шаклларда амалга оширилди.
Унинг асосий кўринишлари:
рус тилининг устун мавқега қўйилиши;
миллий тиллар қўлланилишининг чекланиши;
араб ёзувидан воз кечтириш;
диний таълимнинг тақиқланиши;
миллий маданиятга давлат назоратининг кучайтирилиши.
Бу сиёсат кўплаб туркий халқларнинг миллий ўзлигини сақлаб қолишига салбий таъсир кўрсатди.
Диний таъқиб
Совет даврида ислом институтига қарши кенг қамровли кампаниялар олиб борилди.
Натижада:
минглаб масжидлар ёпилди;
мадрасалар фаолияти тугатилди;
уламолар қамалди ёки қатл этилди;
диний адабиётлар мусодара қилинди.
Бу сиёсат нафақат туркий халқларга, балки СССРдаги бошқа диний жамоаларга ҳам татбиқ этилди.
Хулоса
Россия империяси ва кейинчалик Совет Иттифоқининг кенгайиш сиёсати туркий халқлар учун оғир оқибатларга сабаб бўлди. Ҳарбий босқинлар, мустамлакачилик бошқаруви, оммавий қатағонлар, депортациялар, очарчиликлар, диний таъқиблар ва руслаштириш сиёсати миллионлаб инсонлар ҳаётига ва туркий халқларнинг сиёсий, маданий ҳамда демографик ривожига чуқур таъсир кўрсатди. Шу билан бирга, тарихий воқеаларни баҳолашда ишончли манбаларга таяниш ва турли халқларни умумлаштирувчи эмас, балки аниқ давлат сиёсати ва тарихий қарорларни таҳлил қилувчи ёндашувни қўллаш муҳимдир.
Абу Муслим, профессор
