Этрурия – Италиядаги қадимий цивилизация
• М.а. I минг йилликда Италиянинг шимолида Этрурия цивилизацияси тараққий этган.
• Этрусклар Рим шаҳрига асос солган, Капитолий бўрисини яратган, сув қувурларини қурган ва давлат бошқаруви тизимини ишлаб чиққан.
• Улар юксак даражадаги денгизчилар бўлиб, ЮНОНлар билан рақобатлашган ва Карфаген билан иттифоқчи бўлган.
Этрускларнинг келиб чиқиши
• Геродотнинг маълумотларига кўра, этрусклар Кичик Осиёдаги Лидиядан келган ва Троя уруши тугаганидан кейин Италияга кўчиб ўтган.
• Улар дастлаб м.а. X–IX асрларда Тоскана (ўша пайтда Этрурия) ҳудудида яшаган, кейинчалик бутун Марказий Италия ва Ўрта ер денгизи оролларига тарқалган.
• Этрусклар конфедерацияси 12 та шаҳардан иборат бўлган.
Этрусклар маданияти ва сирли урф-одатлари
• Этрусклар маданияти жуда сирли ва бошқа маданиятларга ўхшамайди.
• Этрус тили ҳалигача тўлиқ ўрганилмаган, аммо баъзи сўзлари ҳозирги замон тилларида сақланган: магистрат, цистерна, таверна, персона, литера.
• Этруск саркофаглари ўз эгалари ҳайкаллари билан безатилган. Уларнинг кўпчилиги "лукумонлар" – жодугарлар, подшоҳлар ёки руҳонийлар бўлган.
• Лукумонлар ҳақидаги афсоналарда улар махсус сирли қудратга эга эканлиги ва демоник кучлар билан алоқада бўлгани таъкидланади.
Этрускларнинг диний тасаввурлари
• Тархон – Этруриянинг асосчиси, у ер ости дунё илоҳиси Дитнинг ўғли деб ҳисобланган.
• Шаҳар қуришда "мундус" номли махсус чуқурлар қазилган, бу осмон ва ер орасидаги алоқа нуқтаси деб ҳисобланган.
• Гладиаторлар жанги ва инсон қурбонликлари этрусклар томонидан амалга оширилган ва кейинчалик римликлар томонидан қабул қилинган.
Этрусклар ва Троя билан боғлиқлик
• 1972 йилда Италияда Энейга бағишланган этрусклар қабри топилди.
• Римликлар ўзларини Эней авлодлари деб билишган, лекин бу одатни этрусклардан олишган.
• Геродот фикрига кўра, этрусклар ҳам Троядан келиб чиққан бўлиши мумкин.
Археологик топилмалар ва санъат
• 6000 дан ортиқ этруск қабрлари топилган.
• Тарквиния шаҳрида 150 та қабрдаги деворий суратлар кашф этилган.
• Суратларда қушлар, дельфинлар, жангчилар, мусиқачилар ва қаҳрамонлар акс этган.
• Жаҳаннам қўриқчиларини тасвирлаган хафли демонлар ҳам бор.
• Кейинги тадқиқотлар шундай йўллар топганки, улар бўйлаб ўликларни махсус "дафн вагонлари" орқали тўғридан-тўғри гробницага етказилган.
Этрусклар ва славянлар
• Купавон номли илоҳий шахс ҳақида Вергилийнинг "Энеида" асарида ёзилган.
• Бу ном славянларнинг Купала (Явуз илоҳ) тимсоли билан боғлиқ бўлиши мумкин.
• Шунинг учун баъзи олимлар этрусклар ва славянлар орасида алоқадорлик борлигини тахмин қилишади.
Хулоса
• Этрусклар Италия тарихида муҳим ўрин тутган, лекин уларнинг келиб чиқиши ва тили ҳали ҳам сир бўлиб қолмоқда.
• Троя ва Кичик Осиё билан боғлиқлиги ҳақида турли тахминлар мавжуд.
• Этруск маданияти ҳалигача олимлар учун ечилмаган муаммолардан бири ҳисобланади.
