Чингизхон (Темучин, тахм. 1162–1227) жаҳон тарихида энг катта империялардан бирини барпо этган ҳукмдор сифатида танилган. У Мўғул қабилаларини бирлаштириб, қисқа вақт ичида Шарқий Осиёдан то Европа чегараларигача чўзилган улкан давлатни тузди. Бироқ бу кенгайиш асосан ўта қаттиқ ҳарбий юришлар, қирғинлар ва вайронагарчиликлар орқали амалга оширилган.
Қонли босқинлар
Чингизхон қўшинлари юрган ҳудудларда:
шаҳарлар вайрон қилинган
аҳоли оммавий қирилган
қишлоқлар ёндирилган
маданий марказлар йўқ қилинган
айниқса Марказий Осиё учун бу юришлар ҳалокатли бўлган.
Хоразм давлати фожиаси
1219–1221 йиллардаги юришлар пайтида:
Бухоро
Самарқанд
Урганч
Марв
Нишопур, каби шаҳарлар катта талафот кўрди.
Тарихий манбаларда миллионлаб одам ҳалок бўлгани ҳақида маълумотлар келтирилади (аниқ рақамлар баҳсли бўлса-да, қирғинлар жуда катта бўлгани шубҳасиз).
Вайронагарчилик ва маданий таназзул
Мўғул босқини натижасида:
ирригация тизимлари бузилди
савдо йўллари узилди
илм-фан марказлари йўқолди
аҳоли кескин камайди
Марказий Осиёда цивилизацион орқага кетиш юз бергани кўплаб тарихчилар томонидан таъкидланади.
Қаттиқ ҳарбий сиёсат
Чингизхон:
қўрқитиш тактикаси
таслим бўлмаган шаҳарларни тўлиқ йўқ қилиш
оммавий қатллар, орқали душманларни синдирган.
Бу сиёсат кейинги мўғул саркардалари томонидан ҳам давом эттирилган.
Турли тарихий баҳолар
Чингизхонга нисбатан қарашлар бир хил эмас:
Салбий баҳолар:
босқинчи
қонхўр саркарда
вайронагар
цивилизацияларни йўқ қилган шахс
Нисбатан нейтрал ёки ижобий баҳолар (айрим олимлар):
катта империя асосчиси
савдо йўлларини тиклаган
қонун тизимини жорий қилган
Бироқ босқин қилинган халқлар тарихида у кўпроқ фожеали шахс сифатида эсга олинади.
Хулоса
Чингизхон жаҳон тарихида улкан сиёсий ва ҳарбий куч сифатида из қолдирган бўлса-да, унинг юришлари миллионлаб инсонлар ҳалокатига, шаҳарлар вайронагарчилигига ва бутун минтақалар тақдири ўзгаришига сабаб бўлган. Шу сабабли Марказий Осиё тарихий хотирасида у кўпинча қонли босқинчи сифатида қабул қилинади.
Чингизхон ўзбек бўлмагани ҳақида
Чингизхон (Темучин) тарихий манбаларга кўра ўзбек миллатига мансуб бўлмаган. У XII–XIII асрларда яшаган мўғул қавмларидан чиққан саркарда бўлиб, Мўғулистон ҳудудидаги кўчманчи қабилаларни бирлаштирган.
Мўғул келиб чиқиши
Тарихий асарлар, жумладан:
“Мўғулларнинг махфий тарихи”
Рашидиддиннинг “Жомеъ ут-таворих” асари
Хитой ва форс солномалари
Чингизхонни мўғул қавмидан деб кўрсатади.
У Боржигин уруғидан бўлган, бу эса мўғуллар орасидаги нуфузли сулола ҳисобланган.
Ўзбек халқи кейинроқ шаклланган
“Ўзбек” номи тарихда:
XIV асрда Олтин Ўрда ҳукмдори Ўзбекхон номи билан боғлиқ
XV–XVI асрларда Мовароуннаҳрга келган кўчманчи ўзбеклар
кейинчалик маҳаллий туркий аҳоли билан қўшилиб, ҳозирги ўзбек миллати шаклланган
Чингизхон эса бундан анча олдин — XIII асрда яшаган.
Туркий халқлар билан аралашув
Мўғул империяси даврида:
мўғуллар туркий халқлар билан аралашиб кетган
кўп жойларда туркий тил устун бўлган
Чингизхон авлодлари туркийлашган
Бироқ бу ҳолат Чингизхоннинг ўзи туркий ёки ўзбек бўлганини англатмайди.
Нега баъзан “ўзимизники” дейишади?
Бу кўпинча:
сиёсий ёки миллий ифтихор сабабли
Чингизий сулолаларнинг Марказий Осиёда ҳукмронлик қилгани
маҳаллий тарих билан боғланиши билан изоҳланади.
Хулоса
Чингизхон этник жиҳатдан мўғул бўлган
Ўзбек миллати у яшаган даврдан кейин шаклланган
Унинг авлодлари Марказий Осиёда ҳукмронлик қилган, аммо бу уни ўзбек қилмайди
Шу сабаб тарихий нуқтаи назардан Чингизхонни ўзбек деб аташ тўғри эмас
Чингизхонни улуғлаш ҳақида танқидий мулоҳаза
Чингизхон (Темучин) тарихда улкан империя барпо этган саркарда сифатида танилса-да, унинг юришлари кўплаб халқлар учун фожеали оқибатлар келтирган. Айниқса Марказий Осиё, Хоразм ва Мовароуннаҳр ҳудудларида шаҳарлар вайрон қилиниб, аҳоли оммавий қирғинларга учрагани тарихий манбаларда қайд этилган.
Ислом нуқтаи назаридан
Ислом таълимотига кўра:
зулм қилиш
бегуноҳларни қириш
шаҳарларни вайрон қилиш
мусулмон юртларига тажовуз, қаттиқ қораланади.
Шунинг учун кўплаб уламолар мусулмонлар учун бундай шахсларни идеаллаштириш тўғри эмаслигини таъкидлайди. Исломда улуғлашга арзийдиган шахслар — адолат, раҳм-шафқат ва ҳақ йўлида хизмат қилган зотлар ҳисобланади.
Марказий Осиё учун оқибатлари
Мўғул босқини натижасида:
Бухоро, Самарқанд, Урганч каби шаҳарлар катта зарар кўрди
илм-фан марказлари таназзулга учради
аҳоли кескин камайди
иқтисодий ва маданий ҳаёт издан чиқди
Бу сабабли минтақада Чингизхонга нисбатан салбий хотира сақланиб қолган (ва шундай бўлиб қолиши керак).
Тарихий баҳолаш зарурати
Чингизхонни:
тарихий шахс сифатида ўрганиш — мумкин
унинг ҳарбий ва сиёсий фаолиятини таҳлил қилиш — зарур
аммо фожеаларни унутган ҳолда улуғлаш — баҳсли
Чунки тарих фақат ғалабалар эмас, балки инсонлар тақдири билан ҳам ўлчанади.
Чингизхон жаҳон тарихида катта из қолдирган шахс бўлса-да, унинг юришлари кўплаб халқлар учун оғир мусибатлар келтирган. Шу сабабли уни мутлақ қаҳрамон сифатида улуғлаш эмас, балки тарихий ҳақиқатни холисона баҳолаш — энг тўғри ёндашув ҳисобланади. Тарихдан сабоқ чиқариш эса келажак учун муҳимдир.
Шундай экан кофир Чингизхонни ижобий баҳолаш тўғри эмас...
Абу Муслим (профессор)
