Алексей Николаевич Куропаткин (1848–1925) — Россия империясининг йирик ҳарбий ва давлат арбоби, инфантерия генерали, ҳарбий вазир (1898–1904) ва рус-япон уруши даврида Узоқ Шарқдаги рус қўшинлари бош қўмондони.
Унинг шахсияти тарихда жуда зиддиятли баҳоланади: бир томондан у кучли ҳарбий назариётчи ва маъмур бўлган бўлса, иккинчи томондан рус-япон урушидаги йирик мағлубиятларнинг асосий сабабчиси сифатида кўрилади.
Асосий фаолият босқичлари:
1. Туркистон ва жанговар тажриба:
Куропаткин ўз хизматини Туркистонда бошлаган. У машҳур генерал Михаил Скобелевнинг энг яқин сафдоши бўлиб, Ўрта Осиёни истило қилиш жараёнларида (жумладан, Гўктепа қалъасини ишғол қилишда мусулмонларни қиришда) фаол қатнашган. У Туркистоннинг ҳарбий географияси ва статистикасини мукаммал билган.
2. Ҳарбий вазирлик даври (1898–1904):
Бу лавозимда у армияни қайта қуроллантириш, аскарларнинг таъминотини яхшилаш ва қўшинларни бошқариш тизимини ислоҳ қилиш бўйича кўп меҳнат қилди. Бироқ, у асосий эътиборни ғарбий чегараларга қаратиб, Япониянинг ҳарбий қудратини етарлича баҳолай олмади.
3. Рус-япон уруши (1904–1905):
Бу унинг карьерасидаги энг оғир давр бўлди. Бош қўмондон сифатида у ҳаддан ташқари эҳтиёткорлик ва қатъиятсизлик қилди. Унинг "изматиш" тактикаси (доимий чекиниш) рус армиясининг руҳиятини тушириб юборди. Ляоян ва Мукден жангларида ғалаба қозониш имконияти бўла туриб, чекинишга буйруқ бергани учун қаттиқ танқид қилинган.
4. 1916 йилги Туркистон қўзғолони:
Ўзбекистон тарихи учун муҳим жиҳати шундаки, 1916 йилда Куропаткин Туркистон генерал-губернатори этиб тайинланган. У мардикорликка олиш сиёсатига қарши кўтарилган халқ қўзғолонини аёвсиз бостиришга раҳбарлик қилган. Шу билан бирга, у маҳаллий аҳолининг аҳволини ўрганишга ҳаракат қилиб, баъзи ислоҳотларни таклиф этган.
5. Инқилобдан кейинги ҳаёт:
1917 йилги инқилобдан сўнг Куропаткин чет элга кетмади ва Оқлар ҳаракатига ҳам қўшилмади. У ўзининг туғилган қишлоғи (Псков вилояти)да қолди ва оддий қишлоқ ўқитувчиси бўлиб ишлади, кутубхона ташкил қилди ва мемуарлар ёзди. У 1925 йилда вафот этди.
Тарихий хулоса:
Юксак интеллект, ажойиб маъмурий қобилият ва ҳарбий илмга содиқлик. Унинг илмий асарлари ва мемуарлари тарихчилар учун бебаҳо манба ҳисобланади.
Салбий томонлари: Катта кўламдаги жанговар ҳаракатларни бошқаришда керак бўладиган ирода ва таваккалчиликнинг етишмаслиги.
Алексей Куропаткин: Туркистоннинг «Қонли генерали» ва 1916 йилги қирғинлар
Алексей Николаевич Куропаткиннинг Туркистондаги фаолияти фақатгина ҳарбий бошқарув эмас, балки маҳаллий халқнинг иродасини синдириш, миллий озодлик ҳаракатларини қонга ботириш ва мустамлакачилик зулмини мустаҳкамлаш тарихидир. Унинг «золимлиги» шунчаки жазолаш эмас, балки тизимли ва шафқатсиз қирғинлар орқали амалга оширилган.
1. Гўктепа қассобхонаси (1881 йил)
Куропаткиннинг золимлик «мактаби» Туркманистоннинг Гўктепа қалъасини ишғол қилишдан бошланган. Генерал Скобелевнинг ўнг қўли сифатида у қалъа ичидаги нафақат жангчиларни, балки аёллар ва болаларни ҳам қиличдан ўтказишда бевосита иштирок этган.
Қалъа забт этилгач, чекинаётган мусулмонларни саҳро бўйлаб қувиб, минглаб бегуноҳ одамларни шафқатсизларча ўлдирган. Бу воқеа тарихда чор Россиясининг Марказий Осиёдаги энг қонли жиноятларидан бири сифатида қолган.
2. 1916 йилги қўзғолонни бостиришдаги ваҳшийлиги
1916 йилда Туркистонда мардикорликка олиш фармони сабабли халқ қўзғолони бошланганда, Николай II Куропаткинни «тартиб ўрнатиш» учун махсус генерал-губернатор қилиб тайинлайди. Унинг келиши билан Туркистон ҳақиқий жаҳаннамга айланди:
Учинчи Римнинг «Жазо отрядлари» (Карательная экспедиция): Куропаткин қўзғолончи қишлоқларни нафақат бўйсундириш, балки ер юзидан супуриб ташлаш буйруғини берган. Жиззах, Наманган, Фарғона ва Еттисув ҳудудларида қишлоқлар ёпипасига ёқиб юборилган.
Жиззах фожиаси: Куропаткиннинг буйруғи билан Жиззах шаҳри тўпга тутилган ва деярли бутунлай вайрон қилинган. Тинч аҳоли оммавий равишда қатл этилган, тирик қолганлар эса уй-жойидан ҳайдаб чиқарилган.
«Ўлим водийси» ва Уркун: Айниқса, Еттисув (Қозоғистон ва Қирғизистон) ҳудудида Куропаткиннинг золимлиги авжига чиқди. Юз минглаб қирғиз ва қозоқлар Хитойга қочишга мажбур бўлди. Куропаткин аскарлари қочоқларни тоғ дараларида қисиб қўйиб, оммавий қирғин қилган. Бу фожиа тарихда «Уркун» номи билан қолган.
3. Тизимли зулм ва маҳаллий халқни ерсизлантириш
Куропаткин шунчаки ҳарбий эмас, балки ашаддий шовинист эди. Унинг режасига кўра:
1. Қўзғолон кўтарган ҳудудлардаги маҳаллий аҳолининг энг унумдор ерлари мусодара қилиниб, Россиядан кўчиб келганларга берилган.
2. У маҳаллий аҳолини «қуйи табақа» деб ҳисоблаб, уларнинг маданияти ва динини менсимаган.
3. Туркистондаги мардикорликка олиш жараёнини энг оғир пахта йиғим-терими вақтига тўғрилаб, минглаб оилаларни очарчилик ва қашшоқликка маҳкум қилган.
4. Халқ хотирасидаги «Қонхўр»
Куропаткин ўзини «илмли генерал» қилиб кўрсатишга уринса-да, унинг Туркистондаги қолдирган изи фақат қон, кўз ёши ва вайроналиклардан иборат. Унинг бошқаруви даврида 100 мингдан ортиқ маҳаллий аҳоли ҳалок бўлган, яна юз минглаб одамлар ўз ватанини тарк этишга мажбур бўлган.
Тарихий ҳақиқат: Куропаткиннинг Туркистондаги сиёсати "бўлиб ташла ва ҳукмронлик қил" эмас, балки "синдир ва йўқ қил" тамойилига асосланган эди.
Абу Муслим (профессор)
