Файзулла Хўжаев 1920 йилдаги Чоржўй қўзғолони ташаббускорларидан бири бўлган, бу қўзғолон Қизил Армиянинг Бухоро Амирлигига қарши юришига бошланиш берган.
У Бухоро Амири ҳукумати томонидан сиртдан ўлим жазосига ҳукм қилинган.
Бу инсон Бухоро Амири ҳокимиятини ағдариш учун қўлидан келган барча ишни қилган.
Айнан унинг партияси Совет ҳукуматига Бухорони “озод қилиш”ни сўраб мурожаат қилган, айнан улар Амирга қарши қўзғолон кўтарган.
Амир мажбуран қочиб кетганидан кейин у Бухоро Халқ Совет Республикаси ҳукуматини бошқарган.
Ва унга Мустақил Ўзбекистонда ҳайкал қўйилди.
Аммо унинг “илтимоси” билан Бухорони “озод қилган” Қизил Армияга қўйилган барча ҳайкаллар бузиб ташланган.
Бу ерда мантиқ қаерда?
Бухорони штурм қилиш вақтида тахминан 5 минг киши ҳалок бўлган ва шаҳарга катта вайронагарчилик етказилган — бу фақат Қизил Армиянинг эмас, балки Бухорони “озод қилиш” учун Қизил Армияни “таклиф қилган” бу инсон ва унинг тарафдорларининг ҳам айбидир.
Мустақил Ўзбекистоннинг амалдаги жиноят кодекси нуқтаи назаридан, Файзулла Хўжаев ва унинг дўстлари — ёш бухороликларнинг ўз Ватани — Бухоро Амирлигига ва давлатнинг қонуний раҳбари бўлган Бухоро Амирига нисбатан қилган ҳаракатлари оғир ва ўта хавфли жиноятлар сифатида баҳоланиши мумкин.
Қуйида жиноятлар рўйхатининг тўлиқ бўлмаган қисми келтирилган:
Конституциявий тузумни ағдариш, конституциявий тузумни ағдариш мақсадида хорижий давлат билан тил бириктириш, Ватанга хиёнат, ноқонуний қуролли тузилмаларни ташкил этиш, молиялаштириш ва уларда иштирок этиш, терроризм, ноқонуний митинг ва намойишларни ташкил қилиш ва ҳ.к.
Албатта, Бухоро Амирлигида Конституция бўлмаган, шунинг учун “конституциявий ҳокимият” сўзини “қонуний ҳокимият” деб алмаштириш мумкин, чунки у ерда қонуний ва легитим ҳокимият Бухоро Амири шахсида мавжуд эди.
Бу жиноятлар учун Ўзбекистон Республикаси жиноят кодекси умрбод қамоқ жазосини назарда тутади.
Аммо замонавий Ўзбекистонда Файзулла Хўжаевга ҳайкал ўрнатилган.
Файзулла Хўжаев Қизил Армия ёрдамида Бухоро Амирини ағдариб, унинг ўрнини эгаллаган ва собиқ Бухоро Амирлиги ҳудудида тузилган янги давлат — Бухоро Халқ Совет Республикаси раиси бўлган.
Бироқ Хўжаев янги лавозимда узоқ ҳукмронлик қилмаган. Бу бошқа хиёнатчилар учун сабоқдир: хиёнатчилар фақат керак бўлган вақтда керак бўлади. Кейин улардан қутулишади.
1938 йилда Файзулла Хўжаев отиб ташланган.
Сталин бир марта хиёнат қилган одам яна кўп марта хиёнат қилади, деб ҳисоблаган ва қочиб келганларга ишонмаган.
Нацистлар ҳам хиёнатчилардан фақат зарур бўлган пайтда фойдаланган, кейин эса улардан қутулган.
Бу хиёнат қилишни ўйлаётганларга сабоқдир: сиз фақат вақтинча керак бўласиз, кейин кераксиз буюм каби ташлаб юбориласиз.
Агар Бухорода ёш бухороликлардан иборат “бешинчи колонна” бўлмаганида, Қизил Армия ҳеч қачон Бухорони эгаллай олмас эди.
Бундан ташқари, ёш бухороликлар ташкил этган Чоржўй қўзғолони бўлмаганида, Қизил Армияда “қўзғолон кўтарган халққа ёрдам бериш” учун сиёсий сабаб ва асос ҳам бўлмас эди.
Шунинг учун Бухоро штурми вақтида ҳалок бўлган 5 минг аҳоли учун айб, жумладан, ёш бухороликлар зиммасига ҳам тушади.
Мен нега бизда барча жадидлар идеаллаштирилишини тушуна олмайман. “Жадид” сўзи гўё сеҳрли калима каби эшитилади. Аммо барча жадидлар бир хил бўлмаган, уларнинг мақсад ва идеаллари ҳам турлича бўлган.
Уларнинг кўпчилиги коммунист ва коллаборационист бўлган, айнан жадид деб аталадиган шу одамлар Қизил Армияни Бухоро Амирлигига олиб кирган ва халқ қони ҳисобига, қизил найзалар таянчида ҳокимиятни эгаллаб, мамлакатдан қонуний ҳукмдор — Бухоро Амирини ҳайдаган.
Улар ўз Амирига хиёнат қилганликлари учун ҳаётлари билан тўлов қилганлар.
Ва бугун уларга ҳайкаллар қўйилмоқда.
Аммо бурчга содиқ бўлиб, Бухоро Амирлиги учун курашганларга ёдгарликлар йўқ.
Бу тарихнинг парадоксими?
Бухоро охирги Амири хотирасига
Ҳозир Бухорони Қизил Армия бомбалагани ва штурм вақтида тахминан 5 минг киши ҳалок бўлгани ҳақида кўп гапирилади.
Аммо уни у ерга ким олиб келгани, Чоржўйда ким қўзғолон кўтаргани ва Бухорони Амир “зулми”дан “озод қилиш”ни ким “сўрагани” ҳақида эса гапиришни “хуш кўришмайди”.
Бу — Бухоро жадидлари эди, албатта ҳаммаси эмас, лекин кўпчилиги.
Ҳозир эса жадидлар ҳақида ё фақат яхши, ёки жуда яхши гапириш урф. Шунинг учун Қизил Армия ҳақида гапириш “мумкин”, аммо уни чақирганлар, унга ёрдам берганлар ва Амир қочиб кетганидан кейин ҳокимиятни қабул қилиб олганлар ҳақида эслашни ёқтиришмайди.
Чунки уларнинг қилган ишлари мустақил давлат нуқтаи назаридан қараганда, камида ғалати кўринади.
Бугунги мезонлар билан қаралса, Бухоронинг охирги Амири “олтин одам” бўлган, дейишади. Қария отлар ва эшакларни тақиқламаган. Овёс ва арпа (яъни бензин каби) карточка билан сотилмаган. Меҳнат миграцияси бўлмаган — Бухоро Амирлигидан Москвага ҳовли супуришга кетишмаган. Одамлар ўз имкониятича яшаган, етарли бўлган.
Кўчмас мулкни фақат ўтказма орқали сотишни ҳам буюрмаган. Пешонага стикер ёпиштирмаган.
Ўз Амирлигида русларни ёки кўпчилик тилини билмайдиганларни “босқинчи” ёки “ақлсиз” деб атамаган.
Амир қўшинининг бир қисми рус офицерлари ва инқилобдан кейин Бухорога қочиб келган казаклардан иборат бўлган.
Амирнинг шахсий гвардияси Терек казакларидан ташкил топган, чунки Амирнинг ўзи ҳам Терек казак қўшинларининг генерал-майори бўлган.
Амирнинг душманлари — айнан ўша жадидлар эди (ҳозир улар ҳақида ё яхши, ё жуда яхши гапиришади). Улар ўз Амирига қарши коммунистлар билан тил бириктирган, ҳолбуки улар Амирнинг фуқаролари эди.
Амир жадидларнинг кўпини шахсан билган — улар Бухоронинг бой ва зодагон оилаларидан чиққан эди. У улар билан муроса қилишга уринган, аммо бу унга қимматга тушган.
1917 йилдан кейин жадидлар Амирдан “демократия” ва “ислоҳотлар” талаб қила бошлади. Аслида эса Бухорода ҳокимиятни қўлга киритишни исташган.
Амир қонхўр эмас эди: жадидларнинг бир қисмини зиндонга ташлади, бир қисмини шариатга кўра қамчилади, лекин ҳеч кимни қатл қилмади. Кўплаб жадидлар совет Туркистонига қочиб ўтди ва у ердан Амирга қарши ҳаракат бошлади.
Савол туғилади: агар Амир бунинг оқибатини билганида, барча жадидларни йўқ қилган бўлармиди? Унда Чоржўйда ким қўзғолон кўтарган бўларди? Қизил Армиядан “озод қилиш”ни ким сўраган бўларди?
Афсуски, тарихда “агар” деган сўз йўқ.
1920 йилда жадидлар (Амирга қарши бўлганлари) ва Қизил Армия Амирни ағдарди.
Аммо жадидлар ҳам узоқ қувонмади. Улар Амир жазосидан қутулган бўлса-да, ОГПУ жаллодларининг ўқидан қутула олмади. Коммунистлар Бухорода ҳокимиятни мустаҳкамлагач, жадидларнинг ўзи ҳам йўқ қилинди.
Агар жадидлар бунинг ҳаммасини олдиндан билганида, балки исён қилмасмиди? Балки Бухорода тинч яшаб, мактаб очиб, китоб ва газета чиқариб юраверишармиди? Амир аслида халқни маърифатли қилишга тўсқинлик қилмаган.
Аммо бу ерда ҳам тарихда “агар” деган сўз йўқ.
Тарих — сабоқдир:
— “Амирлар” учун — халқни ҳаддан ташқари сиқмаслик ва ички душманларга нисбатан ҳаддан ташқари юмшоқ ҳам бўлмаслик;
— “зиёлилар” учун — “чет элда бизни тушунишади” деган умидга берилмаслик.
Энг асосий сабоқ эса шуки, тарих ҳеч кимни ва ҳеч қачон тўлиқ ўргатмайди.
Шунинг учун ҳам ҳаммаси яна ва яна такрорланади…
Абу Муслим (профессор)
