1917 йил октябрда Петроградда большевиклар ҳокимиятни қўлга олгач, Россия империяси таркибидаги миллий ҳудудларда эркинлик ва ўз тақдирини ўзи белгилаш ғояси кучайди. Туркистонда жадид зиёлилари — Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат, Абдулқодир Шакурий ва бошқалар — маҳаллий мусулмон аҳолининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилувчи миллий давлат тузиш фикрини илгари сурдилар.
Қўқон Мухториятининг эълон қилиниши
1917 йил 26–28 ноябр кунлари Қўқон шаҳрида Туркистон мусулмонлари қурултойи чақирилди. Қурултой қарорига кўра:
• Туркистон Россия таркибида мухтор жумҳурият сифатида эълон қилинди;
• Миллий парламент — Туркистон Миллий Мажлиси ташкил этилди;
• Ҳукумат бошида Муҳаммаджон Тинишбаев турди;
• Мадаминбек ва жадид йигитлари миллий армия тузишга киришди.
Бу воқеа тарихда Қўқон Мухторияти номи билан қолди. Мухторият 1917 йил 27 ноябрдан 1918 йил февралгача — атиги 88 кун яшади.
Совет ҳокимиятининг муносабати
Тошкентда ўрнашган Туркистон Совети (большевиклар ҳукумати) Қўқон Мухториятини тан олмади. Улар учун мусулмонлар тузган мустақил ҳукумат хавфли прецедент эди. Шунинг учун Москвадан кўрсатма келиши билан маҳаллий совет ҳокимлари Қўқон Мухториятини қурол билан йўқ қилишга қарор қилдилар.
Қўқон қирғини (1918 йил феврал)
1918 йил 6 февралда қизил аскарлар ва маҳаллий большевик отрядлари Қўқон шаҳрига юриш бошлади. 8 февралгача давом этган жанглар шаҳар аҳолиси учун ҳақиқий фожиага айланди.
• Қизил армия ва совет отрядлари артиллерия ва пулемётлардан фойдаланди. Қўқон қўлёзмаларида келтирилишича, ҳатто топилган ҳарбий самолётдан ҳам шаҳар устига бомба ташланган.
• Мухториятни ҳимоя қилган миллий армия куч жиҳатдан заиф эди. Шунга қарамай, бир неча кун қаршилик кўрсатди.
• Қирғин пайтида оддий аҳоли ҳам қирғин қилинди — аёллар, болалар ва кексалар аёвсиз ўлдирилди.
Турли манбаларда қурбонлар сони турлича келтирилади:
• айрим тарихчиларга кўра 10 минг киши,
• бошқаларига кўра эса 13–14 мингга яқин аҳоли ҳалок бўлган.
Қўқоннинг бутун маҳаллалари ёқиб юборилган, бозор ва уйлар талон-торож қилинган.
“Қонли якун ва натижа
Қўқон Мухторияти йўқ қилинди, унинг етакчилари қочишга мажбур бўлди. Маҳмудхўжа Беҳбудий аллақачон қатл этилган эди, Мунавварқори ва бошқа зиёлилар қатағонга учради. Мадаминбек ва бир қатор йигитлар эса кейинчалик “Босмачилик ҳаракати” сафида курашни давом эттирдилар.
Совет ҳокимияти бу билан Туркистонда мустақилликка қаратилган биринчи уринишни қон билан бўғди.
Тарихий аҳамияти
• Қўқон Мухторияти қисқа умр кўрса-да, у халқнинг миллий давлатчилик, озодлик ва мустақиллик орзусини ифода этди.
• Қонли қирғин эса совет ҳокимиятининг асли маҳоятда мустамлакачилик сиёсати юритганини кўрсатди.
• Бу воқеа Туркистонда кейинчалик оммавий қўзғолонлар ва босмачилик ҳаракатининг кучайишига туртки бўлди.
Қўқон Мухторияти — 88 кунлик эркинлик тажрибаси бўлса-да, у миллий уйғонишнинг ёрқин рамзи ҳисобланади. Совет ҳокимияти (Москва) уни артиллерия ва қонли қирғин билан йўқ қилди. Лекин бу воқеа Туркистон халқлари хотирасида абадий қолди ва кейинги авлодларга эркинлик учун курашиш йўлида ибрат бўлиб хизмат қилди.
Қурбонлар сони ҳақида турли маълумотлар
1918 йил февралдаги Қўқон қирғинда қанча одам ҳалок бўлгани ҳақида аниқ рақам йўқ, чунки воқеалар хаос ва талон-торож остида кечган. Турли манбаларда қуйидагича келтирилади:
• Совет манбалари: қурбонлар сонини жуда камайтириб кўрсатган, масалан 1–2 минг дейишган.
• Маҳаллий манбалар ва гувоҳлар: 10 мингдан 14 минггача инсон ҳалок бўлганини айтишади.
• Гувоҳликка асосланган айрим ҳисобларда: 6 мингдан зиёд аҳоли шаҳарда, яна минглаб одам қишлоқларда ўлдирилгани қайд этилган.
Яъни, қурбонлар сони кам айтилганда ҳам ўн минглаб бўлгани шубҳасиз. (Москва маҳаллий аҳоли қириб ташлагшан. Мақсадлари Москвага қарши чиққанларни қўрқитиб қўйиш эди)
Замондошлар хотираларидан
1. Усмонхўжа Пўлатхўжаев (мухторият аъзоси)
У ўз хотираларида шундай ёзади:
«Совет аскарлари уч кун давомида Қўқонни артиллерия билан отди. Шаҳарнинг катта қисми ёқиб юборилди. Қўлга тушганларни аёвсиз қатл қилдилар. Аёл ва болаларни ҳам аямадилар. Қон дарё бўлиб оқди».
2. Туркистон Миллий Мажлиси аъзоларидан бири
«Мухторият қурол билан йўқ қилинди. Қонсиз йўл топиш мумкин эди. Лекин улар қасддан қирғин уюштирдилар — халққа “мусулмонларнинг мустақил давлат қуриши мумкин эмас” деган дарс беришди».
3. Ғарб газеталари хабари (1918)
Айрим Европа матбуотида хабар тарқалди:
«Қўқон шаҳрида большевиклар қонли террор амалга оширди. Бир неча кун ичида 10 мингдан зиёд мусулмон аҳолиси ҳалок бўлди, шаҳар ёқилди».
Қирғиндан кейинги аҳвол
• Қўқоннинг кўплаб маҳаллалари вайрон қилинди.
• Масжидлар ва бозорлар ёқиб юборилди.
• Ўн минглаб аҳоли қочқинга айланди.
• Қонли воқеалардан сўнг Туркистонда кенг кўламли қаршилик ҳаракатлари (босмачилик) бошланди.
Хулоса
Қўқон Мухторияти — Туркистон халқлари учун озодлик ва миллий давлатчилик орзусининг рамзи эди. 1918 йил февралда совет аскарлари уни қон билан бўғиб, минглаб бегуноҳ одамларни ҳалок қилди.
Бу фожиа нафақат маҳаллий тарих, балки бутун мусулмон жаҳони учун ибратдир: мустамлакачилар эркинлик орзусини доим куч билан бўғган, лекин шу билан бирга янги авлодларда озодликка бўлган интилишни ҳам кучайтирган.
Ҳозир миллатчи руслар чиқиб ўзбекларда давлат бўлмаган руслар келиб давлат қуриб берган деса, (Украина, Озарбойжонга қилган каби) юзларига тупирсак бўлади...
Москва мустаҳкам ўрнашиб олгач Туркистонни бир-бирига ёв қилиб бешга бўлишди...
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
