ХХ аср бошларида Туркистон ҳудуди — бугунги Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ерлари — Россия империяси мустамлакаси эди. 1917 йилда подшолик ағдарилгандан кейин маҳаллий халқлар мустақилликка умид қилган бўлса-да, қисқа вақт ичида большевиклар армияси бу ўлкани қайтадан қурол кучи билан бўйсундирди. Шу жиҳатдан кўплаб тарихчилар Совет армиясини Туркистон учун озод қилувчи эмас, балки янги босқинчи куч сифатида баҳолайдилар.
Туркистонни қайта босиб олиш
1917–1924 йиллар орасида Қизил Армия Туркистонда кенг кўламли ҳарбий амалиётлар олиб борди.
Қўқон (Туркистон) мухторияти 1918 йилда тўп ва пулемётлар билан йўқ қилинди
Минглаб тинч аҳоли ҳалок бўлди
Маҳаллий миллий ҳукуматлар тугатилди
Қаршилик ҳаракати (“басмачичилик” деб аталган) қаттиқ қирилди
Бу жараён амалда мустақиллик ҳаракатини қурол билан бостириш эди.
Мусулмон жамиятига зарба
Совет ҳокимияти динни “эскилик сарқити” деб ҳисоблаб, исломий ҳаёт тарзига қарши қаттиқ сиёсат юритди. Армия ва давлат органлари иштирокида:
минглаб масжид ва мадрасалар ёпилди ёки вайрон қилинди
уламолар, имомлар таъқиб қилинди
диний таълим тақиқланди
вақф мулклари мусодара қилинди
Бу мусулмон жамиятининг маънавий ва ижтимоий тузилмасига қаттиқ зарба берди.
Туркистонни бўлиб ташлаш
1924 йилда Совет ҳукумати миллий-ҳудудий чегаралаш ўтказиб, ягона Туркистон ўлкасини бир неча республикага бўлиб ташлади. Бу қарор:
минтақадаги тарихий бирликни парчалади
халқлар ўртасида сунъий чегаралар пайдо қилди
иқтисодий ва маданий алоқаларни узди
“бўлиб бошқариш” сиёсатини кучайтирди
Натижада Марказий Осиёда ягона сиёсий марказга эга бўлган давлат шаклланмади.
Қуролли назорат ва иқтисодий сиёсат
Совет армияси фақат ҳарбий назорат билан чекланмай, иқтисодий сиёсатни ҳам таъминлаб турди.
пахта яккахокимлиги жорий қилинди
ер-сув сиёсати марказ манфаатига бўйсундирилди
маҳаллий саноат мустақил ривожланмади
ресурслар марказга йўналтирилди
Бу Туркистонни хомашё базасига айлантирди.
Қатағонлар ва миллий элитанинг йўқ қилиниши
1930-йилларда армия ва хавфсизлик органлари ёрдамида миллий зиёлилар йўқ қилинди:
жадидлар
давлат арбоблари
уламолар
ёзувчилар ва шоирлар
Бу миллатнинг раҳбар қатламини синдиришга қаратилган эди.
Хулоса
Совет армияси Туркистон учун расмий тарзда “озод қилувчи” сифатида тақдим этилган бўлса-да, кўплаб тарихий далиллар уни:
мустамлакачилик сиёсатининг ҳарбий таянчи
миллий мустақиллик ҳаракатларини бостирган куч
мусулмон жамиятини заифлаштирган омил
минтақани сунъий равишда бўлиб ташлаган механизм сифатида кўрсатади.
Туркистон халқлари учун ХХ аср бошидаги бу воқеалар миллий давлатчилик, маданият ва маънавият тарихида чуқур из қолдирган фожиали давр бўлиб қолди.
Абу Муслим (профессор)
