Генрих Григорьевич Ягода (1891–1938) — Совет давлати тарихидаги энг машҳур ва баҳсли шахслардан бири бўлиб, у СССР Давлат Хавфсизлиги (НКВД) тизимининг раҳбари сифатида танилган. У Сталин давридаги репрессиялар ва "катта террор"нинг бош ташкилотчиларидан бири сифатида тарихда қолган.
Қисқача биографияси:
• Туғилган йили: 1891, Нижний Новгород шаҳрида, яҳудий оиласида.
• Асосий лавозимлари:
o 1924–1934: ОГПУда юқори лавозимларда ишлаган.
o 1934–1936: СССР НКВДси раҳбари (Ички ишлар халқ комиссари).
• Вафоти: 1938 йил, отиб ўлдирилган (қатл қилинган).
Репрессиялар ва йўналишлар:
Катта террорнинг асосчиси:
• Ягода 1934–1936 йиллар орасида Сталиннинг сиёсатига мутлақо содиқ хизматчи сифатида юз минглаб одамларнинг ҳибсга олинишига, Сибирга юборилишига ва ўлдирилишига масъул бўлган.
• Айниқса интеллигенция, ижодкорлар, мусулмон уламолари, ва миллий ҳаракат фаоллари унинг буйруқлари билан жазоланган.
Беломор канал лойиҳаси:
• Унинг раҳбарлигида мажбурий меҳнат лагерлари (ГУЛАГ) тизими кенгайтирилган. Беломор-Балтик канали қурилишида минглаб маҳбуслар ҳалок бўлган.
Қуллаши, судланиши ва қатл қилиниши:
• 1936 йилда Ягода тўсатдан лавозимдан олиб ташланди. Унга "носиҳатга қарши ишлаш", "хиёнат", "порнография", "жинсий бузуқлик", "ўғирлик", "ўлдириш" ва бошқа 20га яқин жиноят айбловлари қўйилди.
• 1938 йилда Лужникидаги махсус трибуналда суд қилинди.
• Суд жараёнида у ўз айбларини тан олди (аҳолининг кўз олдида) ва отиб ўлдирилди.
Парадокс ва тарихий баҳолар:
• Ягода ўз вақтида “чегарани душманлардан тозалаган”, “террорчи-ёлғончиларни фош қилган” шахс сифатида кўрсатилган.
• Аммо ўзи қурган зулм механизмида ўзи қурбон бўлди — бу Совет тарихининг энг катта иронияларидан бири.
• Кейинчалик баъзи тарихчилар Ягоданинг “Сталинга керакли зўравон” эканини, кейин у жисмоний жиддий рақибга айлангани учун йўқ қилинганини таъкидлайди.
Генрих Ягода — зулм қуроли ҳам, қурбони ҳам бўлган шахс. У Совет режимининг репрессив юзини ифодаловчи фаоллардан бири сифатида, тарихда қолган. У қилган ишлар минглаб ноҳақ қурбонларга сабаб бўлди, аммо охир-оқибат у ҳам худди шундай туҳматлар қурбонига айланди.
Генрих Ягода — 1930-йиллар бошида СССР Давлат хавфсизлик органлари (НКВД) ни бошқарган ва Сталин бошчилигидаги “катта террор” сиёсатида марказий роль ўйнаган шахс. Унинг раҳбарлигида жуда кўп миллат ва гуруҳлар, жумладан ўзбек зиёлилари ҳам репрессиялар, сохта айбловлар, ҳибслар ва қатллар қурбонига айланган.
Ягода ва ўзбек зиёлиларига қарши репрессиялар:
1. 1934–1936: Ягода раҳбарлигидаги репрессиялар кенгайди
• Генрих Ягода 1934 йилда СССР Ички ишлар халқ комиссари (НКВД раиси) этиб тайинлангач, бутун иттифоқ бўйлаб “ичкий душманлар”, “миллатчилар”, “пантуркистлар”га қарши кенг қамровли репрессиялар бошланган.
• Ўзбекистондаги жадидлар, адабиётчилар, олимлар, дин арбоблари шундай тузилмалар доирасига киритилган.
2. Ўзбекистондаги зиёли қатлиоми — Ягода даврида бошланган
• Фитрат, Абдулла Қодирий, Чўлпон, Усмон Носир, Абдурауф Фитрат, Садриддин Айни каби йирик маънавий ва адабий раҳбарлар айнан Ягода даврида “халқ душмани”, “пантуркист”, “буржуаз миллатчи”, “шарқ экстремисти” каби тамғалар билан айбланган.
• Уларнинг ҳибсга олиниши ва кейинроқ отиб ўлдирилишига олиб келган терговларни бошқарган органлар тўғридан-тўғри Ягодага бўйсунган.
3. “Таркибида душманлар бор” кампанияси ва марказдан келган буйруқлар
• Москва маркази — Ягода раҳбарлигидаги НКВД — республикаларнинг хавфсизлик ташкилотларига топшириқлар юборган.
• Бу буйруқларда:
o “Ўзбек жадидлари ичидаги миллий шовинистларни фош қилиш”
o “исломга мойил зиёлиларни йўқ қилиш”
o “Пантуркист-мафкуравий тармоқларни аниқлаш” каби вазифалар бор эди.
4. Ўзбекистондаги ГУЛАГ тизимига йўл очилиши
• Ягода даврида мажбурий меҳнат лагерлари (ГУЛАГлар) тўлиқ марказлаштирилди. Ўзбекистонда ҳам маҳбуслар Сибирга, Қозоғистондаги лагерларга юборилган.
• Кўпгина ўзбек зиёлилари “махсус режим” тўғрисидаги қарорлар асосида лагерь қийноқларига тушган.
Ягода репрессиялари – асосий хулоса:
• Ягода шахсан Ўзбекистонга бормаган бўлса-да, марказий сиёсатни юритувчи сифатида ўзбек зиёлиларининг бошига етган зулм механизмларининг раҳбари бўлган.
• Унинг даврида жадидчилик мафкураси “миллатчилик ва душманлик” сифатида ёрлиқланган.
• Бу сиёсат охирида ўзбек маданияти, адабиёти ва илм-фанининг бутун бир авлоди йўқ қилинди.
Хотира учун:
Бугунги кунда кўплаб ўзбек зиёлиларининг номлари реабилитация қилинган ва хотиралар тикланган. Аммо уларга қарши қилинган жиноятлар тарихда Генрих Ягода бошлиқ репрессия дастурининг узвий қисми бўлиб қолган.
Абу Муслим (профессор)
