Эрон-Ироқ уруши (1980-1988)

Сабаблар, бориш ва оқибатларнинг тарихий-илмий таҳлили

Эрон-Ироқ уруши (1980-1988) XX асрнинг иккинчи ярмидаги Яқин Шарқ минтақасида содир бўлган энг узоқ давом этган ва энг қонли можаролардан бири бўлиб, унинг оқибатлари бугунги кунга қадар минтақа геосиёсатига таъсир кўрсатмоқда. Ушбу саккиз йиллик тўқнашувнинг чуқур илдизлари, ҳарбий ҳаракатларнинг динамикаси ва кенг кўламли оқибатларини таҳлил қилиш минтақавий можароларнинг мураккаб табиатини тушуниш учун муҳим аҳамиятга эга.

I. Урушнинг келиб чиқиш сабаблари

Эрон-Ироқ урушининг бошланишига олиб келган сабаблар бир қатор тарихий, сиёсий, иқтисодий ва мазҳабий омилларнинг мураккаб ўзаро боғлиқлиги натижасидир.

1. Ҳудудий низолар ва чегара муаммолари:

Урушнинг асосий тезкор сабабларидан бири икки давлат ўртасидаги Шатт-ал-Араб (Араб дарёси) дарёси устидаги чегара низолари эди. 1975 йилда имзоланган Жазоир келишуви бу дарёнинг ўрта чизиғи (талвег) бўйлаб чегара ўрнатган бўлса-да, Саддам Ҳусайн бу келишувни "мажбурий" деб ҳисоблаб, Эрон инқилобидан кейин уни бекор қилишга уринди. Ироқ дарё устидан тўлиқ суверенитетни талаб қилган.

2. Минтақавий гегемония учун кураш:

Саддам Ҳусайн Эрон Ислом инқилобидан (1979) кейин Эроннинг ички вазиятда заифлашганини, армиясининг тарқалиб кетганини ҳисоблаб, бу фурсатдан фойдаланиб, Ироқни минтақанинг етакчи давлатига айлантиришга интилди. У форс кўрфазидаги "куч бўшлиғини" тўлдиришга ва Ироқни араб дунёсининг етакчиси сифатида намоён этишга умид қилган.

3. Идеологик ва мазҳабий қарама-қаршиликлар:

Эрон Ислом инқилобининг ғалабаси минтақавий сиёсатда чуқур ўзгаришларга олиб келди. Руҳуллоҳ Хумайний бошчилигидаги янги Эрон режими ўз инқилобий ғояларини (экспорт революцияси) қўшни давлатларга, хусусан, Ироқдаги шиа аҳолиси орасида тарқатишга интилди. Ироқдаги сунний бошқарувидаги Баас режими учун бу жиддий таҳдид эди, чунки Ироқ аҳолисининг аксарияти шиалардан иборат эди. Саддам Ҳусайн Эроннинг Ироқ ички ишларига аралашувидан хавотирда эди.

4. Ташқи омиллар:

Совуқ уруш давридаги геосиёсий вазият ҳам урушнинг бошланишига таъсир кўрсатди. АҚШ, Эрон инқилобидан кейин Теҳрондаги янги режимдан хавфсираб, Ироқнинг Эронга қарши ҳаракатларига нисбатан жим турди ёки билвосита қўллаб-қувватлади. Кўплаб араб давлатлари, айниқса Саудия Арабистони ва Кувайт, Эрон инқилобининг ўз ҳудудларига тарқалишидан хавфсираб, Ироққа молиявий ва сиёсий ёрдам кўрсатдилар.

II. Урушнинг бориши

Ироқнинг 1980 йил 22 сентябрда Эронга қарши кенг кўламли ҳужуми билан бошланган уруш бир неча босқичда кечди.

1. Ироқнинг дастлабки ютуқлари (1980-1982):

Дастлаб Ироқ қўшинлари чегара ҳудудларида, хусусан, нефтга бой Хузистон вилоятида тезкор ютуқларга эришдилар. Улар бир неча шаҳарларни, жумладан Хуррамшаҳрни эгалладилар. Эрон инқилобдан кейин армиясидаги тозалашлар туфайли дастлаб қаршилик кўрсатишга қийналди.

2. Эроннинг қарши ҳужуми ва "инсоний тўлқинлар" (1982-1984):

Эрон тез орада кучларини сафарбар этиб, кўнгиллилардан иборат "Басиж" кучлари ва Инқилоб соқчилари корпусини жалб қилди. Улар "инсоний тўлқинлар" деб номланган тактикани қўллаб, Ироқ позицияларига қарши оммавий ҳужумлар уюштирдилар. 1982 йилга келиб Эрон деярли барча босиб олинган ҳудудларини қайтариб олди ва урушни Ироқ ҳудудига кўчирди.

3. Урушнинг чўзилиши ва "шаҳарлар уруши" (1984-1987):

Уруш позицион характер касб этиб, фронт чизиқлари барқарорлашди. Иккала томон ҳам катта йўқотишларга учради. Бу даврда "шаҳарлар уруши" авж олди, Ироқ ва Эрон ўзаро ракета ва артиллерия зарбалари билан шаҳарларни нишонга олдилар. Шунингдек, Форс кўрфазида "танкерлар уруши" бошланди, бунда иккала томон ҳам бир-бирининг нефть танкерларига ва бошқа кемаларига ҳужум қилди, бунга халқаро кучлар, хусусан АҚШнинг ҳарбий кемалари аралашди. Ироқ Эронга қарши кимёвий қуролларни (асаб гази, горчица гази) кенг миқёсда қўллади, бу эса халқаро қоралашга сабаб бўлди.

4. Якуний босқич ва БМТнинг аралашуви (1988):

1988 йилда Ироқ АҚШ ва бошқа араб давлатларининг қўллаб-қувватлаши билан "Рамазон Муборак" ва "Тавакалту алан-Аллоҳ" операцияларини бошлаб, йирик ҳужумлар уюштирди ва Эронни жиддий мағлубиятга учратди. Ички иқтисодий ва инсоний ресурсларнинг тугаши, халқаро изоляция ва кимёвий қуроллар қўлланиши оқибатида Эрон Хумайнийнинг "заҳар ичиш" деб атаган БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 598-сонли резолюциясини қабул қилишга мажбур бўлди. Ўт очишни тўхтатиш 1988 йил 20 августда кучга кирди.

III. Урушнинг оқибатлари

Эрон-Ироқ уруши иккала томонга ҳам, бутун минтақага ҳам улкан ва узоқ муддатли оқибатларни олиб келди.

1. Инсоний ва иқтисодий йўқотишлар:

Урушда 1 миллиондан ортиқ одам ҳалок бўлди ва яна кўплар яраланди. Иккала давлатнинг инфратузилмасига, айниқса нефть саноатига улкан зарар етказилди. Умумий иқтисодий зарар юзлаб миллиард доллар билан баҳоланади.

2. Сиёсий оқибатлар:

• Ироқ учун: Саддам Ҳусайн ғалаба қозонгандек кўринса-да, Ироқ иқтисодий жиҳатдан буткул хароб бўлган ва қарзга ботган эди. Бу Ироқнинг 1990 йилда Кувайтга бостириб киришига олиб келган омиллардан бири бўлди. Уруш Саддамнинг режимига халқаро майдонда катта ҳарбий қудратга эга бўлишга имкон берди, аммо унинг авторитар бошқарувини янада мустаҳкамлади.

• Эрон учун: Уруш Эрон Ислом Республикасининг инқилобий режимига ўз мавқеини мустаҳкамлашга ёрдам берди, аммо мамлакатни иқтисодий жиҳатдан заифлаштирди. Эрон ўзини халқаро майдонда янада яккаланган ҳис қилди. Уруш Эроннинг ҳарбий доктринаси ва стратегик фикрлашида чуқур из қолдирди, бу эса кейинги ҳарбий ривожланишига таъсир кўрсатди.

3. Минтақавий ва халқаро таъсир:

Уруш Форс кўрфази минтақасидаги хавфсизлик балансини тубдан ўзгартирди. АҚШнинг минтақадаги ҳарбий иштироки кучайди. Уруш Яқин Шарқдаги араб давлатларининг Эрон инқилобидан хавфсирашини янада кучайтирди ва Ироқни "араб дунёси ҳимоячиси" сифатида кўришга олиб келди. Шунингдек, кимёвий қуролларнинг қўлланилиши халқаро ҳуқуқ ва гуманитар нормаларнинг бузилишига мисол бўлди.

Эрон-Ироқ уруши шунчаки икки давлат ўртасидаги чегара можаросидан анча кенг ва чуқур оқибатларга эга бўлган. У минтақавий гегемония учун кураш, диний-идеологик қарама-қаршиликлар ва Совуқ уруш давридаги геосиёсий ўйинларнинг мураккаб маҳсули эди. Уруш нафақат миллионлаб инсонларнинг ҳаётига зомин бўлди, балки минтақанинг сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ландшафтини шакллантириб, бугунги кунгача давом этаётган кўплаб муаммолар ва зиддиятларнинг илдизи бўлиб қолмоқда. Ушбу можаронинг чуқур таҳлили халқаро муносабатларда барқарорлик ва тинчликка эришиш йўлларини тушуниш учун муҳим дарс бўлиб хизмат қилади.