Муаммар Қаддафийнинг Ливиядаги қарийб 42 йиллик ҳукмронлиги (1969-2011) мамлакат тарихида мураккаб ва зиддиятли даврни ташкил этади. Унинг режими "Жамаҳирия" (халқлар давлати) деб номланса-да, аслида шахсий диктатурага асосланган бўлиб, Ливия халқига қарши қатор жиддий инсон ҳуқуқлари бузилишлари ва жиноятлар содир этилган.
I. Режимнинг шаклланиши ва репрессив сиёсатнинг бошланиши
Муаммар Қаддафий 1969 йилда ёш офицерлар гуруҳи билан биргаликда давлат тўнтаришини амалга ошириб, қирол Идрис I ни ағдарди. Дастлаб у "Ливия Араб Социалистик Жамаҳирияси"ни эълон қилиб, "Яшил китоб" номли ўзининг ўзига хос сиёсий фалсафасини таклиф этди. Бу фалсафа халқ бошқарувини назарда тутса-да, амалда барча ҳокимият Қаддафийнинг қўлида мустаҳкамланди.
Режимнинг дастлабки йилларидаёқ мухолифатни бостириш сиёсати бошланди. Қаддафий ҳар қандай сиёсий плюрализмга йўл қўймади, мустақил фуқаролик жамияти ташкилотларини тақиқлади ва оммавий ахборот воситаларини тўлиқ назорат қилди. Сиёсий маҳбусларнинг қамоққа олиниши, қийноқлар ва ўлим жазолари кенг тарқалди.
II. Инсон ҳуқуқларининг бузилиши ва оммавий қатағонлар
Қаддафий режимининг халққа қарши жиноятлари асосан қуйидаги йўналишларда намоён бўлди:
1. Сиёсий қотилликлар ва ноқонуний қамоқлар:
Режим ўзининг хавфсизлигига таҳдид деб билган ҳар қандай шахсга қарши шафқатсиз кураш олиб борди. Ҳукумат танқидчилари, мухолифат фаоллари ва диссидентлар доимий таъқиб остида бўлган. Кўплаб сиёсий жиноятлар, жумладан, одам ўғирлаш, йўқотишлар ва судсиз қатл қилиш ҳолатлари содир этилган. Масалан, 1980-йилларда "Жамоавий қўмиталар" номи остида ўзини "инқилобий қўмиталар" деб атаган ташкилотлар ҳукумат танқидчиларини овлаган ва уларга қарши террор қўллаган. Абу Салим қамоқхонасидаги 1996 йилги қирғин бунинг энг даҳшатли мисолларидан биридир. У ерда норозилик билдирган юзлаб маҳбуслар оммавий равишда ўлдирилган.
2. Қийноқлар ва ноинсоний муносабат:
Ливия қамоқхоналарида қийноқлар тизимли характерга эга бўлган. Халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, жумладан, Amnesty International ва Human Rights Watch, Қаддафий режими даврида қийноқлар, калтаклашлар, электр токи бериш ва бошқа шафқатсиз муносабат турлари кенг қўлланилгани ҳақида кўплаб далиллар тўплаган. Маҳбуслар асосан сиёсий айбловлар билан, суд қарорисиз ёки сохта суд жараёнларидан кейин сақланган.
3. Сўз ва йиғилиш эркинлигининг бўғиниши:
"Яшил китоб"да "халқ ҳокимияти" ғояси илгари сурилган бўлса-да, амалда Ливияда ҳар қандай эркин фикр ва сўз тақиқланган. Мустақил газеталар, телеканаллар ва радиостанциялар мавжуд эмас эди. Интернет тармоғи ҳам қаттиқ цензура қилинган. Одамлар ҳукуматни танқид қилганлиги учун қамоққа ташланиши ёки қийноққа солиниши мумкин эди. Намойишлар ва оммавий йиғилишлар қаттиқ бостирилган.
4. Фуқаролик жамияти ва мустақил ташкилотларнинг йўқлиги:
Қаддафий режими ҳар қандай мустақил касаба уюшмалари, сиёсий партиялар ёки нодавлат ташкилотларнинг фаолиятини тақиқлади. Бу фуқароларнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятини бутунлай йўққа чиқарди.
III. Қабилавий низоларни қўзғаш ва ҳукмронликни мустаҳкамлаш
Қаддафий Ливиядаги кўплаб қабилавий тузилмалардан фойдаланиб, уларни бир-бирига қарши қўзғатди ва бу орқали ўз ҳокимиятини мустаҳкамлади. У баъзи қабилаларни қўллаб-қувватлаб, бошқаларини камситди, бу эса ижтимоий кескинлик ва низоларни келтириб чиқарди. Бу сиёсат жамиятни заифлаштирди ва унга қарши ҳар қандай уюшган қаршиликни қийинлаштирди.
IV. Молиявий жиноятлар ва коррупция
Ливия нефтга бой мамлакат бўлганига қарамай, аҳолининг турмуш даражаси Қаддафий режими даврида анча паст бўлиб қолди. Нефть даромадларининг катта қисми режим раҳбарлари ва уларнинг оила аъзоларининг шахсий манфаатлари йўлида, шунингдек, Қаддафийнинг шахсий эҳтирослари – Африкада ва бошқа минтақалардаги турли можароларга аралашиш, терроризмни қўллаб-қувватлаш учун сарфланди. Бу Ливия халқининг миллий бойликларидан маҳрум қилинишига олиб келди.
V. 2011 йилги инқилоб ва режимнинг қулаши
2011 йилда "Араб баҳори" воқеалари доирасида Ливияда Қаддафий режимига қарши оммавий исёнлар бошланди. Режим исёнчиларни шафқатсизларча бостиришга уринди, бу эса фуқаролар урушига айланди. Қаддафий ҳукуматининг ўз халқига қарши куч ишлатиши халқаро ҳамжамият томонидан кескин қораланди. БМТ Хавфсизлик Кенгашининг резолюцияси қабул қилинди ва НАТОнинг ҳарбий аралашуви бошланди, бу Қаддафий режимининг қулашини тезлаштирди. 2011 йил октябрида Муаммар Қаддафий Сирт шаҳрида исёнчилар томонидан қўлга олиниб, ўлдирилди.
Муаммар Қаддафийнинг Ливиядаги ҳукмронлиги диктатуранинг ёрқин намунаси бўлиб, у давлат ҳокимиятини шахсий бойлик ва ўзбошимчалик билан бошқариш учун ишлатган. Унинг режими инсон ҳуқуқларини тизимли равишда бузган, сиёсий мухолифатни шафқатсизларча бостирган, қийноқлар ва қотилликларни қўллаган, халқнинг бойликларини ўзлаштирган. Қаддафийнинг халқига қарши содир этган жиноятлари халқаро миқёсда қораланган ва Ливиянинг кейинги йиллардаги беқарорлигига асос бўлган муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Ушбу жиноятларни тарихий-илмий жиҳатдан таҳлил қилиш авторитар режимларнинг ҳалокатли оқибатларини ва инсон ҳуқуқларига риоя қилишнинг глобал аҳамиятини яна бир бор таъкидлайди.
Абу Муслим
