Қадимги юнонлар (эллинлар) маданияти жаҳон цивилизациясига юксак таъсир кўрсатган, айниқса фалсафа, санъат ва сиёсий тузумлар соҳасида. Аммо бу цивилизациянинг дунёқараши, этик ва фалсафий асослари қадимги юнонларнинг кўп худоликка асосланган дини орқали шаклланган эди. Бу дин мифология, қурбонлик, ибодат ва ҳикмат орқали мустаҳкамланган ва умумий жамият ҳаётининг ажралмас қисмига айланган.
1. Юнон динининг табиати: полиатеизм (кўп худолик)
Қадимги юнонлар монотеистик (ягона Худога ишониш) эмас, балки полиатеистик (кўп худолик) эътиқодга эга эдилар. Улар табиат, жанг, ҳосилдорлик, муҳаббат, ўлим, уруш ва бошқа соҳаларни бошқарадиган турли илоҳларни тан олганлар.
Илоҳлар инсонга ўхшаган, лекин инсондан кучли, беўлим, лекин камчиликларга эга шахслар сифатида тасаввур қилинган.
2. Илоҳлар иерархияси: Олимп илоҳлари
Қадимги юнонлар эътиқодидаги энг юқори илоҳлар Олимп тоғида яшайди, шу боис уларга "Олимп илоҳлари" дейилади.
Асосий Олимп илоҳлари (12 та):
1. Зевс – осмон ва барча илоҳлар подшоҳи, яшин ва қудрат рамзи.
2. Ҳера – никоҳ ва оила илоҳаси, Зевснинг рафиқаси.
3. Посейдон – денгизлар ва ер силкиниш илоҳи.
4. Афина – ақл, саноат ва ҳарбий стратегик аёл илоҳаси.
5. Аполлон – қўшиқ, санъат, шифо ва қуёш илоҳи.
6. Артемида – ов, табиат ва ой илоҳаси.
7. Арес – уруш ва хунуклик илоҳи.
8. Афродита – муҳаббат ва гўзаллик илоҳаси.
9. Гермес – элчи, савдо, ўғрилик ва тезлик илоҳи.
10. Гефест – олов ва ҳунармандчилик илоҳи.
11. Гестия – оила олови ва уй қўриқчиси.
12. Деметра – ҳосилдорлик ва ер илоҳаси.
Бу илоҳлар инсонлар каби ҳиссиётли, рашкчи, жаҳлли, лекин қудратли деб ҳисобланган.
3. Қурбонлик ва ибодат шакллари
• Қадимги юнонлар илоҳларга қурбонликлар қиларди: ҳайвон сўйиш, май ва озуқа қўйиш, махсус қурбонлик маросимлари.
• Ҳар бир шаҳарда махсус илоҳ ёки илоҳалар бор эди (масалан, Афина шаҳрида Афина илоҳасига ибодат қилинган).
• Маъбадлар ва ҳайкаллар (бутлар) орқали илоҳларга ҳурмат ифодаланган.
• Олимпия, Дельфой каби муқаддас жойлар зиёрат қилинган ва маслаҳат сўралган (Дельфой Оракуллари).
4. Мифология ва ҳикоялар
Юнон дини фақат ибодат эмас, балки мифология орқали ахлоқий, фалсафий ва маданий ғояларни тарқатиш усули ҳам бўлган.
• Гераклнинг 12 ишлари, Тесей ва Минотавр, Прометейнинг олов олиб келиши, Троя уруши — булар мифологик, лекин жамият онгини шакллантирувчи ҳикоялар бўлган.
• Бу ҳикоялар ота-боболарнинг қаҳрамонликлари, жиноят ва жазо, адолат ва зулм каби мавзуларни қамраб олган.
5. Юнон динининг фалсафий таъсири
Юнонда диний эътиқод фалсафа билан бирга яшаган. Масалан:
• Суқрот илоҳлар танқидини қилган, аммо руҳ ва адолат тушунчасини улуғлаган.
• Афлатун Худони "Муқаддас Ягоналик" сифатида баҳолаган.
• Арасту «Биринчи ҳаракатлантирувчи» ғояси орқали илоҳийлик тушунчасини рационал йўл билан тушунтирган.
6. Юнон динининг инқирози
Милодий 4–5 асрларда:
• Рим империясида христианлик расмий дин сифатида қабул қилингач, юнон илоҳлари таъқибга учради.
• Маъбадлар ёпилди, бутлар йўқ қилинди, ва эллин дини аста-секин ўчиб кетди.
• Христианлик бу маданиятнинг диний асосини ўзгартира бошлади.
Қадимги юнонлар дини инсоният тарихида энг таниқли полиатеистик эътиқод тизимларидан бири бўлиб, санъат, фалсафа ва фольклор орқали маданиятга чуқур таъсир кўрсатган. Илоҳлар, қурбонлик, мифология ва маъбадлар — бу диннинг ташқи кўринишидир. Аммо унинг ички моҳияти – инсоннинг табиат, тақдир, қудрат ва яхшилик-ёмонлик каби саволларга жавоб излашида намоён бўлган.
Қадимги юнон динларига Исломнинг муносабати
Ислом дини, ўз моҳиятига кўра, тавҳид (ягона Аллоҳга ишониш) асосида барча пайғамбарлар (Иброҳим, Мусо, Исо ва Муҳаммад алайҳиссаломлар) олиб келган ягона илоҳий рисолатнинг давомидир. Шу муносабат билан, Ислом ширк (кўп худолик) ва бутпарастлик асосида қурилган ҳар қандай эътиқодга кескин қаршидир.
Қадимги юнонлар эътиқоди эса:
• Полиатеизм (кўп худолик) эди.
• Илоҳларни инсонларга ўхшатиб, уларга инсон эҳтирослари (рашк, ҳирс, ғазаб)ни нисбат қилган.
• Уларга ибодат, қурбонлик, ҳатто улар билан "муомала" қилиш каби ёндашувлар қўлланган.
Бу ҳолатлар исломий ақида нуқтаи назаридан бидъат, ширк ва ботил эътиқодлар деб баҳоланади.
Қуръони каримда ширк ва кўп худолик ҳақида
Қуръони каримда кўплаб оятлар ширк ва бутпарастликка нисбатан раддия сифатида келган:
"Учта (худо бор) деманглар. Бас, тўхтанглар — бу сизлар учун яхшироқдир. Аллоҳ — ягона илоҳдир." (Маида сураси, 73-оят)
"Аллоҳ Унга ширк келтирилишини кечирмайди..." (Нисо сураси, 48-оят)
Ушбу оятлар исломдаги қатъий тавҳидий позицияни аниқ белгилайди: Аллоҳ ягона, Унинг шериги йўқ, ва илоҳийлик фақат Унга хос.
Ҳадисларда ширк ва жоҳилият динига муносабат
Расулуллоҳ ﷺ дедилар:
"Энг катта гуноҳ — Аллоҳга шерик қилиб, У томонидан яратилган нарсани У билан тенглаштиришдир." (Саҳиҳ Бухорий, 4477)
Қадимги юнон динида илоҳлар ҳайкаллар орқали, шажаравий нисбатлар билан, инсон табиатига ўхшатиб кўрсатилгани — айнан Ислом таълимотида қайтарилган ширкнинг асосий кўринишидир.
Исломдаги пайғамбарлар ва юнон дини
Ислом таълимотига кўра, барча пайғамбарлар:
• Ягона Аллоҳга даъват қилган.
• Умматларини бутлардан қайтарган.
• Кўп худоликни инкор қилган.
Қуръонда айтилишича:
"Биз ҳар бир умматга, Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан (ботил илоҳлардан) сақланинг, дегувчи Расул юбордик." (Наҳл сураси, 36-оят)
Демак, Ислом таълимотига кўра, қадимги юнонлар ҳам ўз замонида ҳақ диндан оғиб кетиб, ширк ва тоғутга оғган умматлар деб қаралади.
Юнон фалсафаси ва Ислом мутафаккирлари
Шуни таъкидлаш жоизки, Ислом дини юнон фалсафасига тўлиқ қарши эмас, балки уни танқидий-илмий асосда баҳолаган.
Масалан:
• Фаробий, Ибн Сино, Ибн Рушд каби олимлар Арасту ва Афлатун фалсафасидан фойдаланган.
• Лекин улар юнон мифологиясидаги кўп худолик, ахлоқий заифлик, илоҳий инсонлаштириш каби унсурларни рад этишган.
• Ғаззолий эса "Таҳафут ал-Фаласифа" асарида Илоҳий ваҳийдан ташқари ақлга суянган мутафаккирларни танқид қилган.
Қадимги юнон дини — бутпарастлик ва кўп худоликка асосланган система бўлиб, Ислом таълимотига кўра бидъат, ширк ва тоғут ҳисобланади. Ислом дини ягона Аллоҳга иймон келтиришни буюради ва барча пайғамбарлар тавҳидга чақирганини таъкидлайди. Шунга кўра, юнон мифологияси, илоҳлар тизими ва қурбонлик маросимлари — Ислом нуқтаи назаридан рад этилган жоҳилият эътиқодидир.
Абу Муслим (профессор)
