Михаил Васильевич Фрунзе (1885–1925) — Қизил Армия командири сифатида Россия фуқаролик уруши (1917–1922) пайтида муҳим рол ўйнаган, 1920 йилда Бухоро амирлигини тор-мор қилган. Унинг ҳаракатлари минтақада катта кескинлик ва жиноятларга сабаб бўлган — бу ҳудудлардаги тарихий давлатлар қурилишида қилинган зўравонликлар билан ёдда қолади.
2. Бухоро операцияси (28 август — 2 сентябрь 1920)
• Операция Фрунзе бошчилигида ташкил этилган «Бухора операцияси» 1920 йилнинг август-сентябрь ойларида амалга оширилган. Қизил Армия 6 000–7 000 пиёда, 2 300–2 690 отлиқ, бир нечта тегирмонли қурилмалар, бронетренлар ва самолётлардан фойдаланган.
• Натижада Бухоро амирлигидаги сулолалар чизғи ва ҳукумат тизими йўқ қилинди. Амир Муҳаммад Олимининг режимини ағдариш билан куч билан амалга оширилган амалий тузатишлар Бухора Халқ Совет Республикасини тузишга олиб келган (Россиянинг қўлбола давлати).
3. Ҳарбий жиноятлар
• Фрунзе Бухоро қаршисида жўшқин ва тезкор ҳарбий операция ўтказиб, қуролланган амирликка кескин уруниш амалга оширди. У бу операцияни «қулдан полковник» сифатида бошлаган.
• Қароқчилик ва гражданлар жойлашган ҳудудларда ва турли афсусланарли қочқинларга қарши ҳарбий-сиёсий тазйиқ ва жиноятлар содир этилган. Уларнинг муҳитини тартибга солиш ўрнига, кўпинча ўраб олиш ва муҳосаба йўли билан зўравонликка йўл қўйилган.
4. Маданиятнинг йўқ қилиниш
• Бухоронинг тарғибот ва маданий ёдгорликларига катта зарар етказилган. Хусусан, Арк (қўрғони) авиаучоқлар томонидан бомбардимон қилинган ва катта қисми қулаган.
• Бу ҳарбий ҳаракат маданий меросга нисбатан карателлик сиёсатидан далолат берувчи адолатсиз қонунсизликнинг кўрсаткичи бўлди.
5. “Босмачилик” ҳаракатларининг тарқилиши
• Бухоро амирлиги тортилганда, Фрунзе ўз кучлари билан ўзбек ёки исломий маданиятни бузиш учун мақсад қилиб олмаган, балки республика қуриш ва (атеистик) коммунист режимни жорий этишга ҳаракат қилган.
• Бу жараён “Босмачилик” ҳаракатига қарши кескин ислоҳотлар олиб келган. Улар унинг зиёратчиси сифатида кўрилган ва қаттиқ қўзғалиш ва динларга зид амаллар билан куч билан чолинган .
6. Ҳуқуқий ва маънавий баҳолаш
• Фрунзенинг Бухородаги ҳарбий ҳаракатлари расмий юридик жиҳатдан жиноят сифатида баҳоланмайди, чунки у СССР тизимида амал қилган. Аммо халқаро инсон ҳуқуқлари миқёсида бу ҳаракатлар зўравонлик, жиноят ва маданий геноцидга яқин деб қаралади.
• Қарор топилган бошқарув жараёнидаги қуролли кучлар, авиация ва амударё ҳудуди орқали ўз карорларини куч билан қўллаш сўзсиз оғир жиноятлардан бири ҳисобланади.
• Фрунзенинг Бухородаги амалиётлари Савоқа революцияси ва коммунист режими қурилишида муҳим роль ўйнаган, аммо қонунсизлик, интервенция ва маданий инқирозга олиб келган.
• Унинг ҳарбий жиноятлари — бу номунтазам сиёсий ҳамда зўравонлик механизмлари намоён бўлган исломий ва маданий маконга муносабат сифатида тарихда ижтимоий адол усулсизлиги сифатида қолган.
• Бу ҳолат мақсад-кўзланган воқеа сифатида эмас, балки мулкий ҳокимиятни кетма-кетлик билан ташкил қилиш учун қўлланган ҳарбий ҳаракат сифатида таъриҳда қолади.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
