Қадимги Миср цивилизацияси (тақрибан милоддан аввалги 3000 йилдан то милодий I асргача) — инсоният тарихида энг илк ва мураккаб давлат тизимларидан бири бўлиб, унинг дини ва диний дунёқараши бутун жамиятнинг сиёсий, маданий ва мафкуравий асосини ташкил этган. Мисрликлар дини — политеистик (кўп худолик) бўлиб, табиат, осмон, ер, ўлим, ҳаёт ва фалакот ҳақида чуқур симболик ва метафизик тушунчаларга эга эди.
ҚАДИМГИ МИСР ДИНИНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ
1. Политеизм – кўп худолилик: Қадимги мисрликлар юзлаб худоларга ишонганлар. Ҳар бир худо муайян табиат ҳодисаси ёки жамиятнинг бир қисми билан боғланган. Худолар инсонсимон, лекин ҳайвон бошли, қанотли ёки ёруғликка ўхшаш шаклларда тассавур қилинган.
2. Табиат илоҳлари ва маҳаллий худолар: Худолар нафақат табиат, балки шаҳарлар, касблар ва ҳаёт тарзи билан боғланган. Шу сабабдан дин нафақат эътиқод, балки давлат бошқаруви ва кундалик ҳаёт тарзига ҳам таъсир қилган.
3. Руҳ ва абадий ҳаёт: Мисрликлар руҳ "ба" ва "ка" деган икки қисмдан иборат, деб ишонганлар. Умр тугаши — ҳаёт тугаши эмас, балки абадийликка ўтиш ҳисобланган. Шу сабабдан мумиялаш, пирамидалар қурилиши ва охиратга тайёргарлик диний ақийдага асосланган эди.
МАШҲУР ХУДОЛАР ВА ВАЗИФАЛАРИ
• Ра – қуёш худоси, барча ҳаёт манбаи.
• Осирис – ўлим ва қайта тирилиш худоси, охират ҳукмдори.
• Исис – муҳаббат ва оналик илоҳаси, Осириснинг жуфти.
• Ҳорус – осмон ва ҳукмронлик тимсоли.
• Анубис – мумиёлаш ва қабрларни муҳофаза қилувчи ит бошли худо.
• Сет – ёвузлик, тўфон, низо ва зулмат рамзи.
• Тот (Тҳот) – ёзув, илм ва ҳикмат худоси.
МАЪБАДЛАР, ИБОДАТ ВА РУҲОНИЙЛАР
Қадимги Мисрда маъбадлар нафақат ибодат маскани, балки давлат маъмурияти, омборхона ва илм маркази сифатида ҳам хизмат қилган. Ибодат асосан руҳонийлар орқали амалга оширилган. Оддий халқ қурбонлик, дуо ва гимнлар орқали ибодат қилган. Астрономия, архитектура, математика каби фанлар ҳам диний марказларда ривожланган.
ОХИРАТГА ЭЪТИҚОД: "ОСИРИС СУДИ"
Мисрликлар инсон вафот этгандан сўнг унинг қалби "Маат тарозуси"да ўлчанишига ишонганлар. Агар қалб ёруғ, ростгўй ва адолатли бўлса, руҳ жаннатда абадий яшайди. Акс ҳолда, "Аммат" исмли махлуқ қалбни йўқ қилади. Бу системада ахлоқ, ростлик ва эзгуликнинг илоҳий қадри белгиланади.
ТАРИХИЙ БОСҚИЧЛАР
1. Эрта давр (мил. авв. 3000–2100): табиат худоларига ибодат асосий бўлган.
2. Ўрта подшоҳлик (мил. авв. 2100–1600): охират ва Осирисга ишонч кучайган.
3. Янги подшоҳлик (мил. авв. 1550–1070): давлат даражасида Ра ва Амон худоларига ибодат ривожланган.
4. Ахнатон даври (мил. авв. 1350): Атонга (қуёш нурларига) монотеистик ибодат ҳаракати юз берган.
5. Птолемейлар ва римликлар даври (мил. авв. 332 – мил. 30): юнон ва рим динлари билан аралаш дин тизими шаклланган.
ҚУРЪОНДА МИСР ВА ФИРЪАВН
Исломда Қадимги Мисрнинг кўп худолилик тизими ширк деб аталади. Қуръонда фиръавн ва унинг мутакаббирлиги, Аллоҳни инкор этиши, ўзини "роббил аъло" деб аташи қаттиқ танқид қилинган:
"Фиръавн айтди: Мен сизнинг энг олий роббингизман!" (Назиъот сураси, 24-оят)
Мусо алайҳиссалом билан бўлган курашлар орқали Аллоҳнинг ягона экани, ҳақ диннинг тасдиғи баён этилган.
ИСЛОМИЙ НУҚТАЙИ НАЗАР
Ислом ақидасида Аллоҳ ягона ва унинг ҳеч қандай шериги йўқ. Қадимги Миср дини эса бутпарастлик тизими бўлиб, ҳар бир табиий куч учун алоҳида илоҳлар жорий этилган. Шунга қарамай, охират, ҳисоб-китоб, эзгулик ва ёмонлик ғояларининг мавжудлиги, Аллоҳ томонидан инсоният фитратига солинган умумий ваҳий ғояларининг қолдиғи сифатида баҳоланиши мумкин.
Қадимги Миср дини — тарихий жиҳатдан жуда бой, мураккаб ва маданий жиҳатдан таъсирли тизим бўлиб, унинг рамзлари, ибодат услуби ва фалсафаси бутун инсоният цивилизациясида улкан ўрин тутади. Бироқ Ислом нуқтаи назаридан, бу дин ширк ва ботил эътиқод ҳисобланади. Ундаги баъзи инсоний ва ахлоқий ғоялар ҳақ динга яқин келса-да, илоҳий ваҳийдан йироқлиги сабабли ҳидоят манбаи эмас. Ибрат эса шундаки: ҳар қандай маданият, қудрат ва улуғворлик, агар тавҳидсиз бўлса, уни Аллоҳ маҳв этади — Қуръонда зикр қилинган фиръавн мисолида бўлганидек.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
