XIX асрда Россия империясининг Қафқозни босиб олиш уринишлари нафақат ҳарбий экспансия, балки бутун бошли миллатлар — айниқса, черкес халқи учун фожеавий оқибатлар билан якунланди. Черкеслар — Қафқознинг ғарбий қисмида, хусусан, ҳозирги Адигея, Қарачай-Черкес ва Қабарда-Балқар ҳудудларида яшаётган автохтон халқ бўлиб, улар ўзининг миллий, диний ва маданий алоҳидалиги билан ажралиб турган. Россиянинг Қафқозни ишғол этиш жараёнида черкес халқининг оммавий қирғин ва мажбурий қувғинга учраши тарихда «черкес геноциди» деб номланади.
Тарихий замин ва сиёсий манзара
Россия империяси XVIII аср охирида Қафқозга қадам қўя бошлаган ва бу ҳудудни стратегик нуқта сифатида кўрган. Қафқоз орқали Россия жанубга, яъни Осиёга чиқишга интилар, шунингдек, Усмонли ва Эрон таъсирини чеклашни мақсад қилган эди. Черкеслар ўз навбатида, бостирувчи қудратга қарши узоқ йиллар давомида қаҳрамонларча қаршилик кўрсатдилар. Уларнинг муқовимати Россиянинг ҳарбий ва сиёсий мақсадларига жиддий тўсиқ бўлиб хизмат қилган.
Рус-Қафқоз уруши (1817–1864)
Бу уруш Россия тарихидаги энг узоқ ва қонли мустамлакачилик урушларидан бири бўлди. Уруш асосан икки фронтда — Доғистон ва Чеченистон шарқида, ва черкеслар жойлашган Қора денгиз қирғоғи ғарбида кечган. Ғарбий Қафқоздаги черкеслар ерларини ҳимоя қилиш учун герилла усулида жанг қилганлар, лекин рус армияси кенг миқёсли ҳарбий кампаниялар билан уларни яксон қилган. Генерал Ермолов ва ундан кейинги қўмондонлар томонидан амалга оширилган сиёсатлар қаттиқ, қаттиққўл ва беаёв бўлган.
Қирғин ва геноцид сиёсатининг амалга оширилиши
1860-йиллардан бошлаб Россия ҳукумати Ғарбий Қафқоздаги черкес халқини бутунлай йўқотишга қаратилган қадамлар ташлади. Бу жараён тарихчилар томонидан тўлиқ маънода этник тозалаш ва геноцид деб баҳоланади. Ушбу сиёсат қуйидаги амалий ҳаракатлар орқали амалга оширилди:
– Черкес аҳолиси яшаган қишлоқлар ёқиб юборилди;
– Катта йўналишларда аҳоли оммавий қириб ташланди;
– Эркаклар қуролсиз ҳолда отиб ташланди;
– Аёллар ва болалар очлик ва музлатда ҳалок бўлди;
– Минглаб черкеслар мажбурий равишда қироллик кемаларида Туркияга куч билан чиқарилди;
– Йўлдаги шароит туфайли минглаб инсонлар ҳалок бўлди.
Бу ҳаракатлар Россия расмийлари томонидан "Қафқозни тозалаш" сиёсати деб номланган. 1864 йил 21 май куни — расман Қафқоз уруши тугади деб эълон қилинди. Бу сана черкеслар томонидан ҳозиргача миллий мотам куни сифатида хотирланади.
Қувғин ва диаспоранинг юзага келиши
Қирқ йиллик урушлардан кейин черкесларнинг катта қисми ўз ватани — Қафқоздан чиқарилди. Адигей, Шапсуг, Абзах, Убих ва бошқа этник шохобчаларнинг аксар қисми Усмонли Империяси ҳудудига (ҳозирги Туркия, Сурия, Иордания, Фаластин) кўчирилди. Уларнинг айрим қисми Болқонларга ҳам жойлаштирилди. Бу кўчлар пайтида ҳам ҳазоралаб одамлар йўлда ҳалок бўлди. Черкесларнинг аҳолиси қисқариб, тили ва маданияти хавф остида қолди.
Муассир ҳисоб-китобларга кўра, бу фожиа вақтида 500 мингдан 1 миллионгача черкес ҳалок бўлган, 1,5 миллионга яқини мажбурий қувғинга учраган. Бу демографик қиролик тарихдаги энг кенг қамровли этник йўқотишлардан бири саналади.
Халқаро ҳуқуқий баҳолар ва тан олиниши
Ҳозирги кунда Туркия, Иордания ва бошқа мамлакатлардаги черкес диаспоралари бу фожиани геноцид сифатида тан олиш учун халқаро ҳамжамиятга мурожаат қилиб келмоқда. 2011 йилда Грузия парламенти расман черкеслар геноцидини тан олди. Россия расмийлари эса буни урушнинг мураккаб оқибати деб баҳолаб, геноцид таърифига мос эмас деб ҳисоблайди.
Бироқ мустақил тарихчилар ва инсон ҳуқуқи ташкилотлари, шу жумладан геноцид тадқиқотчилари бу воқеаларни 1948 йилги БМТ Геноцид конвенцияси асосида тўлиқ геноцид деб баҳолайди.
Хулоса
Черкес халқининг XIX асрда бошига тушган фожиа — бу Россия империяси томонидан олиб борилган босқинчи, миллатпарвар ва ассимилятор сиёсатнинг энг ёрқин мисолидир. Уруш, қирғин ва мажбурий қувғин орқали бутун халқ ўз ватанида этник озчиликка айлантирилди. Бу фожиа фақат тарихий эмас, балки маънавий, сиёсий ва ҳуқуқий нуқтаи назардан ҳам инсоният учун ўрнак бўлиши лозим. Черкес геноциди — дунё тарихидаги энг даҳшатли этник тозалашлардан бири сифатида тан олиниши керак.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
