Самарқанд шаҳри ислом маданиятининг бой меросига эга бўлиб, унинг кўплаб масжид ва мадрасалари орасида Бибихоним масжиди алоҳида ўрин тутади. Бу масжид нафақат архитектура жиҳатидан, балки тарихий ва маданий аҳамияти жиҳатидан ҳам Марказий Осиёдаги энг машҳур исломий ёдгорликлардан биридир. XIV асрда буюк саркарда Амир Темур буюртмаси билан барпо этилган ушбу масжид меъморий катталиги, безаклари ва умумий гўзаллиги билан юз асрлар давомида сайёҳ ва муҳаққиқларни ўзига жалб қилиб келади.
Масжиднинг қурилиши ва тарихий манбаалар
Бибихоним масжиди 1399–1404 йиллар оралиғида қурилган бўлиб, унинг қурилиши Амир Темурнинг Ҳиндистондан қайтганидан сўнг бошланган. У Ҳинд юришидан қайтгач, Самарқандни дунёдаги энг улуғ ва зебо шаҳарлардан бирига айлантиришни мақсад қилган ва ушбу масжидни ҳам айни ният ифодаcи сифатида барпо қилдирган.
Масжид номи “Бибихоним” деб аталиши турли ривоятлар билан боғлиқ. Баъзи ривоятларда бу ном Амир Темурнинг севимли ҳамсари, малика Сарой Мулк хонум шарафига қўйилгани айтилса, бошқа манбаларда у қурилишга раҳбарлик қилган аёл меъмор номи билан боғланади.
Меъморчилик услуби ва тузилиши
Бибихоним масжиди меъморий жиҳатдан ўша даврдаги энг улкан исломий иншоотлардан бири ҳисобланган. Унга замонавий масжидлар ва мадрасаларга хос таркибий қисмлар киритилган:
• Калон масжид (қиёсий равишда асосий масжид) – кенг ва баланд гумбазли асосий намозхона.
• Иккита масжид қаноти – жанубий ва шимолий томонларда.
• Катта пештоқ – масжид эшиги юқори ва кўркам безакларга эга бўлиб, у асосий марказий айвон вазифасини бажаради.
• Мармар миноралар – масжиднинг ҳар бурчагида қад ростлаган.
Гумбази ўша даврдаги энг улкан гумбазлардан бири бўлиб, тахминан 40 метр баландликка эга бўлган. Масжид деворлари, гумбаз ва пештоқлари майолика ва мозаика услубидаги қадимий исломий безаклар, оятлар ва геометрик нақшлар билан безатилган.
Кенг кўламлилик ва архитектурадаги муаммолар
Масжиднинг улкан ҳажми ва тез қурилгани боис унда баъзи конструктив муаммолар кузатилган. Заминнинг юмшоқлиги ва меъморий ҳажмнинг катталиги боис, айрим қисмлари ўз вақтида шикастланган ёки қисман чўкиш рўй берган. Шу боис, XVI асрга келиб масжиднинг айрим қисмлари вайрон бўлган. XIX асрда рус муҳаққиқлари ва сайёҳлар томонидан унинг қолдиқлари расмийлаштирилган ва тасвирланган.
Совет даври ва тиклаш ишлари
Совет Иттифоқи даврида Бибихоним масжиди масжид сифатида фаолият юритмаган ва бир муддат тарихий ёдгорлик сифатида ҳимояга олинган. 1960–1980 йилларда археологик ва меъморий тиклаш ишлари олиб борилган. Мустақилликдан кейин Ўзбекистон ҳукумати ва халқаро ташкилотлар томонидан қайта таъмирлаш ва эҳё қилиш ишлари давом эттирилди.
Бугунги аҳамияти
Бибихоним масжиди ҳозирги кунда Самарқанд шаҳрининг марказида жойлашган бўлиб, сайёҳлар, зиёратчилар ва маҳаллий аҳоли учун муқаддас ва тарихий жой сифатида хизмат қилмоқда. У Ўзбекистон исломий меъморчилиги ва Темурийлар даврининг буюк ёдгорлиги сифатида ЮНЕСКОнинг мерослар рўйхатига киритилган.
Бибихоним масжиди – нафақат меъморчилик санъати намунаси, балки Амир Темур сингари буюк тарихий шахсиятнинг исломга, илмга ва гўзалликка бўлган эҳтиромининг рамзидир. Унинг қурилишидаги эътибор, безакларидаги мураккаблик ва тарихий куч бу иншоотни асрлар давомида абадий маънавий ва маданий тимсолга айлантирган.
Абу Муслим
(Тарих илми сайтининг бош муҳаррири, профессор)
