Инсоният тарихида осмон жисмларига — қуёш, ой ва сайёраларга нисбатан алоҳида ҳурмат ва диний эътиқодлар шаклланган. Ушбу кўринишнинг энг ёрқин намуналаридан бири — Сатурн сайёрасига (Зуҳал) сиғинишдир. Қадимги цивилизацияларда Сатурн нафақат астрономик жисм, балки илоҳий куч, қонунлар соҳиби, вақт бошқарувчиси сифатида тасаввур этилган. Унга бағишлаб бутлар ясалган, ибодатлар амалга оширилган. Ислом таълимоти эса буни қатъий рад этиб, ширк деб баён қилган.
Қадимги маданиятларда Сатурнга сиғиниш
Рим мифологиясида
Қадимги Римда Сатурн (Saturnus) қишлоқ хўжалиги, ҳосилдорлик ва вақт илаҳи сифатида тан олинган. У Юпитернинг (Зевснинг римча номи) отаси деб эътиқод қилинган. Ҳар йили декабр ойида “Saturnalia” деб номланган байрам ўтказилган. Бу байрамда ҳурмат, қурбонлик, қўшиқ ва танқидсиз эркинлик рукнлари ҳукмрон бўлган.
Бобил ва Халдейларда
Қадимги Бобил ва Халдей цивилизацияларида Сатурн "Кайван" (Kēwān) деб аталган. У қора кучлар, чегара ва жазо рамзи сифатида қаралган. Жоду ва астрологик маросимлар айнан Сатурнга қараб ўтказилган.
Яҳудий манбаларида (Амус 5:26)
Библияда, хусусан Амус 5:26 да шундай дейилади:
"Сизлар Малкам бутингизни, Кийун худойингизни ва улар учун ясаган тасвирларингизни кўтариб юрдингиз."
Ушбу оятдаги "Кийун" номи яҳудий тафсирчилар (Малбим, Радак ва бошқалар) томонидан Сатурн сайёраси билан боғланган. Улар таъкидлашича, айрим қадимги яҳудийлар сайёраларга, жумладан Сатурнга сиғинишга оғганлар.
Ҳинд мифологиясида
Ҳиндистонда Сатурн "Шани" деб аталади ва Шани Девата номи билан эътиқод қилинади. У карма (амал натижалари), жазо, кечиктириш ва интизом рамзи ҳисобланади. Шанба куни — "Шани дева куни" сифатида нишонланади.
Ислом манбаларда Сатурнга сиғинишга муносабат
Қуръондаги умумий ман этиш
Қуръони Каримда сайёралар, қуёш ва юлдузларга сиғиниш қатъий ман этилган. Масалан, Фуссилат сураси, 37-оятда шундай дейилади:
"Офтобга ҳам, ойга ҳам сажда қилманг. Агар Аллоҳга иймон келтирган бўлсангиз, уларни яратган Зотга сажда қилинг."
Ибн Жарир ат-Табарий тафсирида
Табарий, Аъроф сураси 148-оятида Мусо (а.с.)нинг қавми ясаган бузоқ бут ҳақида айтар экан, шундай дейди:
“Бану Исроил орасида Сатурн сайёрасига нисбатан муайян тасвирлар ва ҳайкаллар ясалган. Улар буни илоҳий куч деб билган ва мисрликлардан астрологик таъсирни қабул қилганлар.”
Ибн Касир тафсирида
Ибн Касирнинг таъбирига кўра, Мусо (а.с.)нинг қавми Мисрдаги бутпарастлик таъсирида бўлиб, Сатурнни бузоқ шаклида тасвирлашга уринишган, чунки улар уни илоҳий қувват деб ҳисоблашган.
Имом Куртубий тафсирида
Куртубий "Кийун" номи ҳақида шундай дейди:
“Айрим қавмлар сайёралар ва юлдузларга сиғинишни жорий қилган. Улар ҳар сайёрага тасвир ясаган, Кийун эса Сатурн деб аталган.”
Қадимги цивилизациялар (Рим, Бобил, яҳудий гуруҳлар, Ҳиндистон) тарихи давомида Сатурн сайёрасига илоҳий куч деб қараш, бутлар ясаш, байрамлар ўтказиш каби ишлар амалга оширилган. Баъзи қадимий яҳудий қабилалари ҳам бу жаҳолатга оғган.
Ислом эса ушбу амалиётларни мутлақо инкор этади ва уларни ширк, яъни Аллоҳдан бошқани илоҳ деб билиш деб ҳисоблайди. Қуръон ва тафсирлардан маълум бўлишича, осмон жисмларига ибодат қилиш – инсон фитратига зид, ақл ва ваҳийга хилоф иш ҳисобланади.
***
Исроил байроғидаги юлдуз — яъни Довуд юлдузи (Hebrew: ✡ Magen David) — кўпинча яхудийлик рамзи сифатида танилса-да, унинг тарихи ва маънавий илдизлари анча қадимга бориб тақалади. Исроил байроғидаги бу юлдузнинг бутпарастлик билан боғлиқ илдизлари ҳақида қуйидагиларни айтиш мумкин:
Довуд юлдузининг илк пайдо бўлиши:
• Археологик далилларга кўра, бу олти нурли юлдуз (иккита тескари учбурчак) турли маданиятларда, жумладан, Қадимги Миср, Бобил, Ҳиндистон ва Хитойда ҳам ишлатилган.
• Яҳудийликда эса у кейинги асрларда, асосан каббалистик (яхудий мистицизми) анъаналарда пайдо бўлган.
Амус 5:26 ва "Кийун" билан боғлиқлик:
• Танахда (Яҳудийларнинг Қадимий Аҳди) Амус пайғамбар:
“Сизлар Кийун номли худойингизнинг юлдузини кўтариб юрдингиз…”
(Амус 5:26)
• Бу Кийун номи баъзи тафсирчилар томонидан Сатурн сайёрасига ишора деб таъкидланган. Уларнинг юлдузи бут сифатида кўтариб юрилгани айтилади.
• Ислом тафсирчилари ҳам бу бутлар Сатурн рамзида ясалгани ва у пайтларда сайёраларга сиғиниш урфи борлиги ҳақида ёзишган.
Ислом уламолари таърифи:
• Ибн Жарир ат-Табарий, Ибн Касир, ва Қуртубийлар Амус 5:26даги "Кийун"ни Сатурн билан боғлайди ва у бут сифатида кўтариб юрилганини таъкидлайди.
• Улар таъкидлашича, яҳудийлар баъзи пайтларда осмон жисмларига сиғинишга киришиб кетган.
Хуллас, Исроил байроғидаги Довуд юлдузи:
• Ҳозирги пайтда яхудийлик рамзи сифатида расмийлашган;
• Лекин тарихий илдизлари бутпарастлик ва сайёраларга сиғиниш билан боғлиқ бўлган;
• Амус 5:26 ва исломий тафсирларга кўра, бу юлдуз шакли Сатурн (Кийун) бутининг рамзи бўлган.
Абу Муслим (профессор, тадқоқотчи)
