1883 йил июнь ойида Иерусалимда қадимий буюмлар савдоси билан шуғулланадиган чўқинтирилган яҳудий Моисей Шапиро Лондонда жуда ғайриоддий топилма билан пайдо бўлди. Шапиро ўзи билан ўн бешта пергамент ўрамаларини олиб келди, уларнинг сўзларига кўра, Фаластин тепаликларидаги ғорда араб чўпонлари томонидан топилган. Ёзувлар Тавротнинг Иккинчи қонун китобидан парчалар, шу жумладан ўнта амрнинг вариантлари эди. Яҳудий алифбоси ҳарфларининг ёзувига кўра, қўлёзма милоддан аввалги VI асрда ёки ундан ҳам олдинроқ яратилган. Топилманинг ёши - агар у ҳақиқий бўлса, - Эски Аҳднинг энг қадимги матнларидан (милодий IX аср) деярли бир ярим минг йил аввалги бўлган. Шапиро улар учун катта пул олишни хоҳлагани жуда табиий эди.
Бироқ, бу савдогар қадимий буюмларни билувчилар ва севувчилар оламида ёмон обрўга эга эди. Ўн йил олдин унинг исми Дибан (Иордания)дан топилган сохта топилмалар билан боғлиқ жанжалда «кўриниб қолган» эди. 1868 йилда у ерда топилган катта базальт плитадаги ёзув ўша пайтдаги археологиядаги энг сенсацион кашфиётлардан бири бўлиб туюлди ва қидирув ишлари давом эттирилди. Араблар шунга ўхшаш ёзувлар билан қопланган бир нечта кўзаларни топишди. Шапиро бу кўзаларни улардан сотиб олиб, Германияга қайта сотди. У кейинги қидирувлар учун арабларга олинган пулларнинг бир қисмини тўлади. Аммо, кўзалар сохта бўлиб чиқди, алдовни «Муқаддас китоб тоши» ҳақидаги биринчи академик нашр муаллифи, доктор Шарль Клермон-Ганно фош қилди. Эҳтимол, Шапиронинг ўзи айбдор бўлмаган, аммо унинг савдогарлик обрўсига путур етган.
Шунинг учун, 1878 йилда Шапиро қўлёзмалар ҳақида немис амалдорларига айтганида, улар томонидан ишончсизликка дуч келгани ажабланарли эмас. Бир неча йил ўтгач, у Муқаддас китоб археологияси соҳасидаги энг сўнгги кашфиёт ҳақида ўқиди. Янги таҳлилий усул Эски Аҳд матнлари муаллифларини аниқлаш имконини берди. Масалан, баъзи парчаларда Яҳве (Егова) исми, бошқаларида эса - Элохим тилга олинган. Немис олимларининг таъкидлашича, бу сўзларга кўра манбаларни бир нечта гуруҳга бўлиш мумкин.
Ўрамаларига диққат билан қараб, Шапиро у ерда фақат Элоҳим исми тилга олинганини ҳайрат билан кашф қилди. Демак, у Таврот манбаларидан бирига эга бўлган. Тасаввурда олтин тоғлар кўрина бошлади ...
1883 йилга келиб, Шапиро матнларнинг янги таржимасини тугатди ва Байрутдаги немис консули, профессор Шрёдернинг розилиги билан топилмаларни экспертларга тақдим этиш учун Берлинга олиб борди. Аммо бир ярим соатлик баҳслардан сўнг, комиссия аъзолари қўлёзмаларни... «ақлли ва уятсиз қалбакилик» деб эълон қилишди ва «моав кўзалари» билан боғлиқ ҳодиса унутиб юборилди.
Лекин Шапиро таслим бўлмади. У шошилинч равишда Лондонга кўчиб ўтди, у ерда қўлёзмаларга катта ишонч билан қарашди, ҳеч бўлмаганда дастлаб. Британия музейи Фаластин қадимий буюмлари бўйича энг яхши эксперти Кристиан Гинзбургни нусха кўчириш ва матнларни ўрганиш учун юборди. Унинг таржималари серияси 1883 йил август ойида «Таймс» газетасида чоп этилди. Иккита пергамент Британия музейида намойиш этилди ва олимлар ҳамда жамоатчилик ўртасида қизғин баҳсларга сабаб бўлди. Қадимги тарих билимдони, Буюк Британия Бош вазири В. Гладстон Шапиро билан пергаментлар ҳақида узоқ суҳбатлашди. Ғазначилик уларни музей учун сотиб олишни молиялаштиришга аллақачон рози бўлганлиги ҳақида миш-миш тарқалди…
Бироқ, омад яна савдогардан юз ўгирди. Бир нечта олимлар, шу жумладан музей директори, ҳеч қандай пергамент Фаластиннинг ёмғирли иқлимида икки минг йил давомида бу қадар яхши сақланиб қолиши мумкин эмаслигини эълон қилишди. Кейин ўша Клермон-Ганно, Шапиронинг бешафқат таъқибчиси, витринада ойна остида ётган пергаментларни юзаки текширгандан сўнг, уларни сохталигини эълон қилди. Гинзбург эса тўсатдан ўз фикрини ўзгартирди ва «Таймс»даги нашрлар сериясини Шапиронинг топилмасини сохталик сифатида фош этувчи мақола билан якунлади. У ҳатто яҳудий олимнинг умумий раҳбарлиги остида ишлаган бир нечта кўчирувчиларнинг қўлёзмасини аниқлаши мумкинлигини айтди. Унинг фикрига кўра, қўлёзма услуби шунчаки «Муқаддас китоб тоши»дан кўчирилган!
Ҳатто топилманинг ҳақиқийлиги тарафдорларида ҳам шубҳа қолмаган эди. Қўлёзмалар - сохта, Шапиро эса - ёки фирибгар, ёки нодон. 23 август куни у Лондон меҳмонхонасидан Гинзбургга хат ёзиб, уни хоинликда айблади: «Сиз қўлёзмаларни нашр этиб ва кўргазмага қўйиб, мени аҳмоқ қилдингиз, чунки улар сохта экан. Мен бу шармандаликдан омон қоламан деб ўйламайман». 1884 йил март ойида Шапиро Роттердам меҳмонхонасида ўз жонига қасд қилди. Қўлёзмаларнинг тахмин қилинган сотуви туфайли катта қарзга ботган унинг оиласи Иерусалимдаги мулкини сотиб, Германияга кўчиб ўтди.
Шу билан бирга, пергаментлар «Сотби» аукционига қўйилди ва қандайдир китоб сотувчиси томонидан арзимаган суммага - 10 фунт 5 шиллингга сотиб олинди. Улар ҳақида охирги эслатма 1887 йилдаги китоб каталогида учрайди, унда уларнинг тахминий санаси - XVI асрдан XIX асргача ва нархи 25 фунт стерлинг эканлиги кўрсатилган. Бугунги кунда бу қўлёзмалар қаерда эканлигини ҳеч ким билмайди…
Агар 1947 йилда қилинган кашфиёт бўлмаганида, бу ҳикоя шу ерда тугаши мумкин эди.
1947 йил баҳорида Хирбет-Қумронда таамире қабиласига мансуб бадавийлар тоғ тизмасидаги ғорда қадимги қўлёзмалар сақланган иккита сопол идишни топишди. Бу жой Иерусалимдан 25 км шарқда ва Ўлик денгизнинг шимоли-ғарбий қирғоғидаги Айн-Фесха манбасидан 3 км шимолда жойлашган. Ёзувлар терига ёзилган бўлиб, ўрамаларга ўралган эди. Уларнинг баъзилари матога ўралган, аммо ҳаммаси эскирган ва кўпинча бир пайтлар бутун бўлган қўлёзмаларнинг алоҳида парчалари эди.
Бир мунча вақт бу ўрамалар Вифлеем ва Иерусалимдаги антикварларнинг қизиқишини уйғотмади. Кейин бадавийлар харидорларни излаб, Иерусалимдаги Ав. Марк православ монастирига боришди ва у ерда топилган қўлёзмаларнинг бир қисмини сотишди. Қолган қисмини кейинчалик Яҳудий университети сотиб олди.
У ердаги маслаҳатчилар, Шапиро билан бўлган ҳикояни эслаб, аввалига топилган ўрамаларни қалбаки деб эълон қилишди. Бироқ, бошқа тадқиқотчилар хулоса чиқаришга шошилишмади ва бир нечта қўлёзмаларнинг фотонусхаларини АҚШда таниқли семитолог У. Олбрайтга юборишди. Тез орада Штатлардан телеграмма келди: «Замонамизнинг энг буюк кашфиёти - тарихий матнларнинг топилиши билан сизларни чин қалбимдан табриклайман. Мен уларни милоддан аввалги I асрга мансуб деб биламан!»
1948 йил баҳорида ўрамалар ҳақидаги хабар Европада шов-шувга сабаб бўлди, чунки маълум бўлишича, булар христианликнинг келиб чиқишига янгича ёндашув берувчи муқаддас матнлар экан. Ажабланарли эмаски, бир неча йил ичида Хирбет-Қумронга экспедициялар кўпайди, улар 6-8 км узунликдаги тоғ тизмасида қирққа яқин ғорни топдилар. 10 йил ичида уларнинг ўн биттасида тадқиқотчилар ўрамаларни топдилар. Бадавийлардан арзимаган нархга Ав. Марк монастири томонидан сотиб олинган тўртта қўлёзма АҚШга 250 минг долларга «кетди».
Топилган ўрамалар ҳақидаги биринчи умумлаштирувчи асар Ғарбий Европада 1957 йилда, 1994 йилда эса Санкт-Петербургда Муқаддас китобшунос И. Тантлевскийнинг «Қумрон жамоасининг тарихи ва мафкураси» китоби пайдо бўлди.
Ярим аср давомида ушбу қўлёзмалар атрофида сўнмайдиган шов-шув, уларда барчага муқаддас христиан китобларидан яхши маълум бўлган воқеалар тасвирлангани билан изоҳланади. «Хўш, нима бўлибди, - сўрайсиз сиз, - ахир бунда ҳеч қандай ғалати жойи йўқ-ку!» Бу шундай бўлиши мумкин, агар битта ҳолат бўлмаганида, яъни - Қумрон донишмандлари буларнинг барчасини христианлик пайдо бўлишидан бир ярим аср олдин ёзишган!
Ўрамаларда жамоа раҳбарининг шахсига алоҳида ўрин ажратилган бўлиб, у Содиқлик ўқитувчиси деб аталади. Санкт-Петербурглик олим Тантлевскийнинг фикрича, бу киши жамоага милоддан аввалги 176-136 йилларда раҳбарлик қилган. Унинг ҳаёт йўли Исо Масиҳнинг таржимаи ҳолини ҳайратланарли даражада эслатади. Масалан, Қумрон раҳбари худодан ваҳий олган пайғамбар сифатида пайдо бўлган ва руҳонийлар авлодидан бўлган. Содиқлик ўқитувчиси, Исо каби, ўзининг «хабарчиси»га эга эди - жамоани бошқаришда ўзидан олдинги киши. Худи Яҳё чўмтирувчи каби, Қумрон хабарчиси ҳам исроилликларни гуноҳлардан покланиш учун Яҳудия чўлига чиқишга чақирган ва яқин келажакда ҳақиқий пайғамбарнинг келишини кутган. Содиқлик ўқитувчиси эса кутилган Масиҳ, худонинг масҳ қилингани сифатида пайдо бўлди.
Ўқитувчининг издошлари Иерусалимга жойлашиб, бошқа мазҳаблар билан бирга фаолият олиб боришган. Ўрамалардан бирида айтилишича: «Ва сиз Олий зотнинг кучи билан қонунни янгилайдиган инсонни ёлғончи деб атайсиз ва ниҳоят, унинг буюклигини англамаган ҳолда уни ўлдиришни режалаштирасиз». Масиҳ ролига даъво қилган Ўқитувчининг руҳонийлар билан тўқнашуви муқаррар эди. Ва жазо келиб чиқди. Қандай жазо? Тантлевскийнинг жавобини сенсацион деб аташдан бошқа илож йўқ. Қўлёзмалардан бирида душманлар Масиҳга «қўлларини қўйиб», уни хочга михлаганликлари айтилади. Тантлевскийга кўра, бу содир бўлган фактни аниқлаш эди.
Қўлёзмаларнинг бошқа бир парчасида ҳатто хочга михланган одамга қоқилган михлар ҳам тилга олинган. Маълум бўлишича, форс шоҳи Доронинг фармони ҳам жиноятчиларни хочга михлаш билан таҳдид қилган. Демак, хочга михлаш орқали қатл қилиш Яҳудияда римликлардан анча олдин қўлланилган...
Бу фактлар Масиҳнинг ҳаёт тасвири билан ажойиб ўхшашликларни тўлиқ қамраб олмайди. Уларни қандай талқин қилиш керак? Тасодифий ўхшашликлар ҳисобига ўтказиш мумкин. Бошқа фикр ҳам билдирилмоқда. Маълумки, Исо ўзининг эпопеяси бошида Қумрон эссейлари яшаган Яҳудия чўлида бироз вақт ўтказган. Уларнинг таълимоти христиан таълимотининг шаклланишига таъсир қилган бўлиши мумкин. Монотеизм ғояларига қизиқиш ҳамма жойда ўсиб борди. Масиҳлик ғояси ҳавода илиб юрганди…
Аммо келинг, XIX асрга қайтиб, ўзимизга яна бир бор савол берайлик: «Агар Шапиронинг қўлёзмалари ҳақиқатан ҳам ҳақиқий бўлса-чи ва у тор академик фикрлашнинг қурбони бўлса-чи?» Бу фикрга Ўлик денгиз ўрамалари бўйича таниқли мутахассис Жон Аллегро ҳам қўшилади. Кейинчалик айтиш мумкинки, Шапиронинг ўзи уни фош қилган экспертлардан кўра кўпроқ ақлли бўлиб чиқди. У уларнинг қадимийлиги ҳақида хулоса чиқаришга шошилмади; улар Ўлик денгиз атрофида яшаган қандайдир мазҳаб томонидан яратилган бўлиши мумкинлигини тан олган - бу Қумрон жамоаси ҳақидаги ажойиб аниқ башорат эди.
Унинг қўлёзмаларига келсак, улар, эҳтимол, ҳақиқатан ҳам Эски Аҳднинг энг қадимги парчаларидир. Афсуски, бу ўрамалар йўқолиб кетган ва улар яна топилгунча, сир очилмайди.
Абу Муслим
(Тарих илми сайтининг бош муҳаррири, профессор)
