VIII асрда араб қўшинларининг Туркистонга кириб келиши, унинг ислом дини байроғи остида бирлашиши — Марказий Осиё тарихидаги энг муҳим бурилиш нуқталаридан бири ҳисобланади. Бу фатҳ нафақат сиёсий-маъмурий ўзгаришлар, балки маънавий-руҳий ва маданий юксалиш жараёнини ҳам олиб келди.
Оташпарастлик ва бошқа ботил эътиқодлардан халос бўлиш
Фатҳдан олдин Туркистонда зардуштийлик, бутпарастлик, шаманизм каби турли дин ва маросимлар ҳукмрон эди. Уларда одамга ва табиатга боғлиқ турли хурофотлар, қурбонликлар ва ботил эътиқодлар мавжуд эди. Арабларнинг келиши билан ислом дини тарғиб этилди ва Аллоҳнинг ягона зотига иймон келтириш эътиқоди барқарор ўрнатилди. Бу — халқнинг маънавий тозаланиши ва ҳақ йўлга кириши учун Аллоҳ таолонинг катта марҳамати бўлди.
Исломнинг илм-фанга кенг йўл очиши
Ислом дини билан бирга Қуръон ва Суннатга асосланган билимлар, фикрий эркинлик, илмга интилиш маданияти ҳам кириб келди. Туркистон заминида:
• Маҳмуд Замахшарий, Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Ал-Фарғоний, Мирзо Улуғбек каби улуғ олимлар етишиб чиқди.
• Мадрасалар, кутубхоналар, илм марказлари очилди.
• Математика, астрономия, тиб, адабиёт ва фалсафада жаҳон миқёсида тенги йўқ асарлар яратилди.
• Буюк давлат ва шаҳарлар қурилди
Бу давр Туркистоннинг ҳақиқий маърифий ва илмий тикланиш асри бўлди.
Маданий ва сиёсий бирлик
Араблар фатҳи натижасида Туркистон ислом оламининг ажралмас қисмига айланди. Бу:
• Савдо йўлларининг хавфсизлиги.
• Маданий алмашинув ва ҳунармандчиликнинг ривожи.
• Араб тили орқали ислом илмлари ва давлатчилик тажрибасининг кириб келишига замин яратди.
Адолатли қонун ва ислом ахлоқи
Ислом шариати халқ ҳаётида адолат, ҳақиқат ва инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг асосий мезонига айланди. Зулм ва тажовуз, қўрқув ва ноҳақ солиқлар ўрнига, адолатли бошқарув тизими жорий этилди. Бу халқ орасида тинчлик ва ўзаро ҳамжиҳатликни мустаҳкамлади.
Хуллас, Арабларнинг Туркистонни фатҳи — бу шунчаки ҳарбий ғалаба эмас, балки маънавий ва маданий инқилоб эди. У халқни ботил динлар ва хурофотдан халос қилди, илм-фан ва маърифат эшикларини кенг очди, ислом ахлоқини ҳаёт меъёрига айлантирди. Шунинг учун ҳам бу воқеа — тарихимизда Аллоҳнинг улкан марҳамати сифатида ёд этилади ва унинг ижобий самаралари ҳанузгача туркий-ислом цивилизациясида яққол кўриниб турибди. Кофир атеист ва қаланғи-қасанғилар бу оламшумул тарихий ҳодисани кўра олишмайди
Абу Муслим
"Тарих илми" сайтининг бош муҳаррири, профессор
