XIX аср охири ва XX аср бошларида Туркистон, Бухоро ва Хивада шаклланган Жадидлар ҳаракати — миллатнинг маърифат ва тараққиёт йўлидаги илғор ижтимоий-сиёсий ва маданий ислоҳот ҳаракатларидан бири бўлди. Бу ҳаракатнинг асосий мақсади халқнинг кўзини очиш, илм-маърифатни тарқатиш, замонавий фан ва технологияни жорий этиш, замон талабига жавоб берадиган янги мактаб ва таълим тизимини ташкил қилиш эди.
Жадидлар ҳаракати ўз давридаги қатор ақлли ва жасур зиёлиларни бирлаштирди: Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдурauf Фитрат ва бошқалар. Улар миллий уйғониш ғоясини ёйиб, асрлар давомида диний ниқоб остида қолган жаҳолат ва илгарилашга тўсиқ бўлган ҳолатларни кескин танқид қилдилар.
Жадидларнинг илғор роли
Жадидлар ўз даври учун жуда илғор фикрларни илгари сурдилар:
1. Янги усул мактаблари — Болаларни савод чиқаришда арабча мадрасавий методларнинг ўрнига туркий тилда ва замонавий фанлар асосида ўқитиш.
2. Матбуот ва адабиёт — Газета-журналлар ("Тараққий", "Шўро", "Самарқанд") орқали халқни сиёсий ва маданий масалаларда хабардор қилиш.
3. Миллий ўзликни англаш — Миллатнинг асрий қуллик ва маданий қолоқликдан чиқиши учун миллий ғурур ва ватанпарварлик ҳиссини уйғотиш.
4. Ижтимоий ислоҳотлар — Қиз болалар таълими, аёллар ҳуқуқларини кенгайтириш, иқтисодий мустақилликка интилиш.
Реакцион сохта муллаларнинг қаршилиги
Жадидларнинг бу илғор ишларига, айниқса, мафкуравий тўсиқ бўлган реакцион, манфаатпараст ва фосиқ муллалар қаттиқ қарши чиқдилар. Улар:
• Янги усул мактабларини "динга хилоф" деб эълон қилдилар.
• Жадидларни "куфрда айблаш", "диндан чиқиш" каби оғир туҳматлар билан халқ кўзидан туширишга ҳаракат қилдилар.
• Илм-фан ва тараққиётни "динни бузади" деган сохта фатволар орқали йўққа чиқаришга уриндилар.
• Муллаларга кўр-кўрона сиғинишни талаб қилиб, уларнинг сўзини Аллоҳнинг ҳукми каби қабул қилишга мажбур қилдилар.
Бундай қаршиликлар ортида кўпинча шахсий манфаат, мулк ва обрўни йўқотишдан қўрқиш, халқнинг онгини назорат қилиш истаги ётарди.
Жадидлар жасорати ва "редиска"ларни фош этишлари
Жадид зиёлилар бу ҳолатга қарши маърифат асарлари, публицистик мақолалар ва саҳна асарлари ёрдамида халқни огоҳлантирдилар. Масалан:
• Беҳбудийнинг “Падаркуш” асарида жаҳолат ва муллаларнинг сохта тақводорлиги очиқ танқид қилинади.
• Авлонийнинг “Туркий гулистон ёхуд ахлоқ” асарида илмсизлик ва бидъатнинг ёмон оқибатлари баён этилади.
• Фитратнинг мақолаларида тараққиёт йўлидаги энг катта тўсиқ сифатида "мустабид муллалар" кўрсатилади.
Хуллас
Жадидлар ҳаракати миллатнинг маънавий уйғонишида беқиёс роль ўйнади. Улар реакцион, фосиқ муллаларнинг асрлар давомида халқни жаҳолатда ушлаб туриш сиёсатини фош қилдилар ва муллаларга кўр-кўрона сиғинишдан қайтардилар. Бу ҳаракатнинг жасорати, илмий ва маърифий фаолияти — Ўрта Осиё халқларининг замонавий тараққиёт йўлига қадам қўйиши учун пойдевор бўлди.
Агар бу ҳаракатга қарши туриш ўрнига, уни қўллаб-қувватлаш кенг қамровли бўлганида, миллат тараққиёти анча илгарилаган бўлар эди.
Исмоилбек Гаспринский — Жадидчилик ҳаракатининг отаси ва Туркий дунё маърифатчиси
XIX асрнинг иккинчи ярмида Туркий дунёда маърифат ва ислоҳот ғояларини амалда ҳаётга татбиқ этган буюк зиёлилардан бири — Исмоилбек Гаспринский (1851–1914) эди. У бутун туркий халқларнинг маънавий уйғониши, замонавий таълим тизимига ўтиш ва миллий матбуотни ривожлантиришда беқиёс хизмат қилди.
"Дунёдаги туркийлар бир-бирини тушунмай туриб, тараққиётга эриша олмайди" деган шиори ва "Дилда, тилда, фикрда бирлик" ғояси унинг бутун умри ва фаолиятининг асосий йўналиши бўлди.
Маълумоти ва дунёқараши
Исмоилбек Қримда туғилди, ёшлигидан рус ва ғарбий таълим тизими билан танишди. Петербург ва Парижда таҳсил олиб, Европа маданияти ва илмининг ютуқларини кўздан кечирди. Шу билан бирга, ўз халқи ва мусулмон жамоаларининг қолоқ, қуллик ва жаҳолат ботқоғида эканини англаб, уларни замон талабига мос равишда уйғотиш зарурлигини тўла ҳис қилди.
Маърифатчилик ва янги усул мактаблари
Исмоилбек Гаспринскийнинг энг катта хизматларидан бири — янги усул (усули жадид) мактабларини ташкил этиш ва уларни кенг тарқатишдир.
• У арабча матнларни ёдлатишга асосланган эски мадрасавий усул ўрнига, туркий тилда, фанлар бўйича босқичма-босқич ўқитиш тизимини жорий этди.
• Мактабларда арифметика, тарих, география, жуғрофия, табиатшунослик каби дунёвий фанлар ўқитилди.
• Қримдан тортиб Туркистон, Кавказ ва Волгабўйигача янги усул мактаблари очилишида илҳом манбаи бўлди.
Матбуот ва "Таржимон" газетаси
1883 йилда Исмоилбек "Таржимон" номли газета чиқара бошлади. У:
• Туркий дунёда илк замонавий оммавий ахборот воситаси сифатида хизмат қилди.
• Туркий тилларда умумий адабий услуб шаклланишига йўл очди.
• Мусулмон халқларига жаҳон сиёсий ҳаёти, фан ва маданиятидан хабар берди.
• Туркий миллатлар ўртасида бирлик, ҳамжиҳатлик ғояларини тарғиб қилди.
Туркий дунё бирлиги ғояси
Гаспринскийнинг "Дилда, тилда, фикрда бирлик" шиори туркий халқлар орасида:
1. Дил бирлиги — умумий миллий ҳис ва биродарлик туйғусини мустаҳкамлаш.
2. Тил бирлиги — барча туркий халқлар тушуна оладиган адабий тил яратиш.
3. Фикр бирлиги — умумий тараққиёт, ма’рифат ва озодлик мақсадларига интилиш.
Бу ғоя кейинчалик Жадидчилик ҳаракатининг мафкуравий асосига айланди.
Фосиқ ва реакцион доираларга қарши маърифатий кураш
Исмоилбек Гаспринский:
• Миллатнинг тараққиётига тўсиқ бўлган реакцион, шахсий манфаатдор ва илмсиз муллаларнинг ноқонуний ҳукм ва фатволарини фош қилди.
• Мусулмон жамиятларида илм ва фанга қарши курашган қарашлардан халқни хабардор қилди.
• Ҳақиқий дин — илм ва маърифат билан уйғун бўлиши лозимлигини таъкидлади.
Исмоилбек Гаспринский нафақат Қрим, балки бутун Туркий дунё маърифатчилари учун илҳом манбаи бўлди. Унинг ғоялари ва ишлари Жадидчилик ҳаракатининг пойдеворини қурди.
Унинг фаолияти туфайли:
• Туркий халқларда замонавий таълим тизими шаклланди.
• Миллий матбуот ривожланди.
• Туркий халқлар ўртасида маънавий уйғониш жараёни бошланди.
Гаспринскийнинг мероси бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотган эмас — унинг "Дилда, тилда, фикрда бирлик" шиори туркий миллатларнинг умумий маънавий байроғи бўлиб қолмоқда.
Рус империал сиёсати, “Москва – учинчи Рим” мафкураси ва жадидчиликка қарши туҳматлар
XIX аср охири ва XX аср бошларида Туркистонда юзага келган Жадидлар ҳаракати халқнинг маънавий уйғониши, миллий ўзликни англаши ва замонавий тараққиётга қадам қўйиши учун улкан қадам бўлди. Бироқ бу ҳаракат Россия империяси сиёсатчилари ва мафкурачилари учун хавфли кўринди. Чунки уйғонган, саводли ва миллий ҳис-туйғуга эга Туркистон халқлари мустамлака сиёсатини рад этиши ва озодликка интилиши мумкин эди.
"Москва – учинчи Рим" ғояси ва Туркистон сиёсати
Рус православ сиёсий мафкурасида шаклланган “Москва – учинчи Рим” ғоясига кўра:
1. Москва ўзини Рим ва Византиянинг меросхўри, православ ва салоҳиятли христиан дунёсининг маркази сифатида кўрар эди.
2. Бутун қўшни халқлар — айниқса мусулмон ва туркий жамиятлар — "миссионерлик ва маданий сингдириш" орқали руслаштирилиши ва православлаштирилиши керак, деган қараш мавжуд эди.
3. Туркистонда миллий уйғониш ва маданий мустақиллик ғояларини тарқатган жадидлар бу мафкура учун тўғридан-тўғри хавф ҳисобланди.
Жадидчиликка қарши туҳматлар ва бўҳтонлар
Россия империясининг мафкуравий ва маъмурий тузилмалари жадидларнинг таъсирини пасайтиш учун бир қатор сиёсий ва идеологик услубларни ишлатдилар:
• "Жадидлар — инглизлар лойиҳаси" деган туҳмат:
Туркистондаги уйғониш ҳаракатини Британиянинг "Буюк ўйин" сиёсати билан боғлаб, гўё жадидлар Англиянинг сиёсий агенти сифатида фаолият юритяпти, деган бўҳтон тарқатилди. (Бугун ҳам ҳақ сўзни айтиб чиққанларни АҚШ манфаатига хизмат қиляпди, деган гапга ўхшаш)
• "Динга хилоф" айбловлари:
Рус маъмурлари айрим реакцион (сарой) муллалар орқали жадидларни "куфрга кирган", "шариатга хилоф" деб кўрсатишга уринишди. Бу орқали уларнинг халқ орасидаги обрўсини йўқотиш мақсад қилинди.
• Матбуот ва мактабларни ёпиш:
Жадидлар очган янги усул мактаблари "сиёсий хавфли" деб баҳоланиб, айрим жойларда ёпилди. Газета-журналлар цензурага олинди, айримлари бутунлай тугатилди.
• Миллий ҳаракатларни "бўлиб ташлаш" сиёсати:
Жадидлар сафида турли этник ва маданий гуруҳлар ўртасида ишончсизлик уруғини сочиш, уларни бир-бирига қарши қўйиш амалиёти йўлга қўйилди.
Нега уйғонган Туркистон Россияга керак эмас эди
Россия империяси мустамлака сиёсатининг асосий мақсади — иқтисодий манфаат ва сиёсий назорат эди:
• Саводли, миллий онги уйғонган халқ мустамлакачиликка рози бўлмаслиги аниқ эди.
• Жадидлар қўлга киритган матбуот, мактаб ва маданий ҳаракатлар миллий бирлик ва озодлик ғояларини мустаҳкамлай бошлаган эди.
• Уйғонган Туркистон қўшни мусулмон ва туркий халқлар билан бирлашиш эҳтимоли Россия учун катта геосиёсий хавф туғдирарди.
Сиёсий айбловлар мероси ва ҳозирги давр
Ажабки, жадидларга қарши ўша пайтдаги сиёсий туҳматлар ва бўҳтонлар айрим доираларда ҳалигача яшаб келмоқда:
• Айрим доиралар жадидларни "миллатчи" ёки "ғарбга мойил" деб кўрсатишга ҳаракат қилади.
• Ҳанузгача айрим реакцион диний гуруҳлар уларни "дин душмани" сифатида талқин қилади.
• Бу қарашлар илмий асосга эга бўлмаса-да, улар мустамлакачилик мафкураси қолдиғи сифатида яшаб келмоқда.
Жадидлар ҳаракати — Туркистоннинг маънавий ва миллий уйғониш тарихи, шу билан бирга, мустамлакачилик ва мафкуравий тўқнашувлар майдонидир. Россия империяси учун уйғонган, мустақил фикрлайдиган Туркистон хавфли эди, шунинг учун улар "Москва – учинчи Рим" мафкураси доирасида турли туҳматлар ва бўҳтонлар орқали жадидларни йўқ қилишга интилишди.
Бироқ тарих шундан далолат берадики, жадидлар ғояси ва мероси туркий халқлар маънавий озодлиги йўлида ҳал қилувчи қадам бўлиб қолди ва ҳеч қандай сиёсий бўҳтон уни йўқ қила олмади, инша Аллоҳ.
Абу Муслим
(Тарих илми сайтининг бош муҳаррири, профессор)
