Киев Русидан сўнгги давр
Украина замини тарихий жиҳатдан Европанинг марказий қисмида туриб, Шарқ ва Ғарб цивилизациялари ўртасида кўприк вазифасини бажарган. Киев Руси даври (IX–XIII асрлар)да бу ҳудуд мустақил сиёсий марказ сифатида юзага келган эди. Аммо кейинчалик Москва князлиги кучайиб бориши билан Киев меросини ўз ихтиёрига олиш ва “Москва – Рус давлатининг ягона вориси” деган ғояни илгари суриш бошланди.
Литва–Польша иттифоқи ва Москва босимлари
XIV–XVI асрларда Украина ҳудудининг катта қисми Литва ва Польшага қарар эди. Москва шундан бери бу ерларни ўз назоратига олиш учун узлуксиз урушлар олиб борди. Украина халқининг “козаклар давлати” орқали мустақилликка интилиши ҳам Москва учун хавфли тенденция сифатида кўрилган.
XVII аср: Переяслав шартномаси (1654)
Богдан Хмельницкий даврида Украина Москва билан ҳарбий иттифоқ тузди. Аммо Москва бу иттифоқни босқинчилик сиёсатига айлантириб, Украина мустақиллигини чеклай бошлади. XVII–XVIII асрларда Украинадаги кўплаб исёнлар, айниқса Мазепа раҳбарлигидаги ҳаракатлар Москва ҳукмронлигига қарши кураш эди.
Империя даври ва миллий уйғониш
Россия империяси даврида (XVIII–XIX асрлар) Украинада мустақиллик ғоялари қаттиқ қатағон қилинди. Украин тили ва маданиятини чеклаш, руслаштириш сиёсати юритилди. Бироқ XIX аср охири – XX аср бошларида украин миллий уйғониш ҳаракатлари кучайди.
СССР давридаги Украина
1917 йилги Инқилобдан кейин Украина мустақилликка эришди (Украина Халқ Республикаси), аммо Москва қизил армияси босқини билан 1920-йилларда Украина ССРга айлантирилди. Совет даврида Украина формал равишда “иттифоқдош республика” бўлса ҳам, амалда Москвага тобе бўлиб қолди.
• 1930-йилларда Украинада “Ҳолодомор” деб аталган очарчилик (миллионлаб қурбонлар) Москва сиёсати оқибатида рўй берди.
• Украина мустақиллик ғоялари қатағон қилинди, миллий элита йўқ қилинди.
Мустақиллик (1991) ва Москва қарши ҳаракатлари
СССР парчаланиши орқали Украина 1991 йилда мустақилликка эришди. Бу Москва учун катта геосиёсий йўқотиш эди. Шундан бери Россия Украина мустақиллигини чеклаш ва уни қайтадан таъсир доирасига тортиш ҳаракатини кучайтирди:
• 2004 йил — “Оранжевая революция” пайтида Москва тарафдор кучлар орқали таъсир кўрсатди.
• 2014 йил — Қримнинг аннексияси ва Донбассдаги сепаратистлар қўзғолони Россия томонидан ташкиллаштирилди.
2022 йил: Катта босқинчилик уруши
2022 йил 24 февралда Россия Украинага тўлиқ босқин бошлади. Бу уруш фақат ҳарбий ёки геосиёсий ҳаракат эмас, балки кўп асрлик тарихий мақсад – Украина мустақиллигини йўқотиш ва уни Москва таъсирига қайта тортиш, қул қилиш ҳаракатининг давоми сифатида қаралади.
Хуллас, Москва асрлар давомида Украина халқининг давлатчилик орзусини йўқ қилишга уринишдан тўхтамади. Козаклар давлати қатағон қилинди, миллий уйғониш ҳаракатлари сиқиб чиқарилди, Совет даврида миллионлаб қурбонлар берилди. Бугунги босқинчилик уруши ҳам шу тарихий сиёсатнинг давоми – Украина мустақиллигига қарши Москва курашининг янги босқичидир.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
