Шарқий Туркистон — тарихан туркий-мусулмон халқлар яшаган, маданий ва иқтисодий жиҳатдан тараққий этган ҳудуддир. Бу ерда туркий қавмлар асрлар давомида давлат тузиб, мустақил яшаган. Бироқ XIX асрдан бошлаб Шарқий Туркистон (тарихда Қашғария, Йеттишар деб ҳам аталган) Хитой империяси босқинига учраб, мустақиллигини йўқотди.
1. Шарқий Туркистоннинг тарихий аҳамияти
Шарқий Туркистон Марказий Осиёнинг йирик савдо йўллари чорраҳасида жойлашган бўлиб, қадимдан «Ипак йўли»нинг асосий нуқталаридан бири саналган. Қашғар, Хотан, Турфан ва Урумчи каби шаҳарлар илм, маданият ва савдо марказлари сифатида маълум эди.
2. XIX асрга қадар сиёсий ҳолат
XVIII асрнинг иккинчи ярмигача Шарқий Туркистон турли туркий хонликлар қўлида бўлган. Хусусан, Чағатой сулоласи, кейин эса маҳаллий туркий амирлар ҳукмронлик қилган. XVIII асрда Хитойда Чин сулоласи (манжурлар) кучайиб, туркий ҳудудларга тажовуз қила бошлади.
3. Чин сулоласининг биринчи босқини (1759)
1759 йилда Чин сулоласи Шарқий Туркистонни ҳарбий куч билан босиб олди. Урушдан сўнг Чин ҳукумати ҳудудда маъмурий тизим ўрнатди, маҳаллий аҳоли эса қаттиқ назорат остига олинди. Аммо халқнинг мустақиллик интилиши тўхтамади ва турли кўтарилишлар бўлиб турди.
4. XIX асрда миллий қўзғолонлар
XIX асрда туркий-мусулмон халқлари Чин ҳукмронлигига қарши бир неча марта миллий-озодлик ҳаракатларини бошладилар.
• 1820–1830 йилларда Йеттишарда қўзғолонлар бўлди.
• 1860-йилларда Яъқуббек қўзғолони энг каттаси бўлди. У бутун Қашғарияни ўз қўлига олиб, мустақил давлат — Йеттишар давлатини барпо қилди. Бу давлат Бухоро амирлиги ва Усмонийлар империяси билан дипломатик муносабатлар ўрнатган.
5. Хитойнинг қайта босқини (1876–1878)
1876–1878 йилларда Чин империяси Зо Зунтан бошчилигида катта армия юбориб, Яъқуббек давлатини йиқитди. Қаттол жанглардан сўнг бутун Шарқий Туркистон Чин ҳукмронлигига ўтди. Бу босқин даврида минглаб одамлар ҳалок бўлди, кўплаб аҳоли қочишга мажбур бўлди.
6. Шинжон (Синьцзян) провинциясининг тузилиши (1884)
1884 йилда Чин ҳукумати Шарқий Туркистонни расман ўз ҳудудига қўшиб, «Шинжон» («Янги чегара») номи билан провинцияга айлантирди. Бу номнинг ўзи ҳам ҳудуд босиб олинганини ифода этарди.
7. ХХ асрда мустақиллик ҳаракатлари
XX асрда Шарқий Туркистонда бир неча марта мустақил давлат тузиш уринишлари бўлди:
• 1933 йилда Қашғарда «Биринчи Шарқий Туркистон Ислом Жумҳурияти» эълон қилинди, аммо тез орада йиқитилди.
• 1944 йилда «Иккинчи Шарқий Туркистон Жумҳурияти» тузилди (Или вилоятида), лекин 1949 йилда Хитой коммунистлари томонидан йиқитилди.
8. Хитой коммунистик режими даври
1949 йилдан кейин Шарқий Туркистон бутунлай Хитой Халқ Республикаси таркибига киритилди. Шундан кейин туркий-мусулмон аҳоли, айниқса уйғурлар миллий, диний ва маданий тазйиққа учрай бошлади. Мустақилликка интилиш эса ҳозиргача давом этмоқда.
Абу Муслим
(Тарих сайтининг бош муҳаррири, профессор)
