Туркий халқлар инсоният тарихида улкан ўрин тутади. Улар қадимдан турли ҳудудларда яшаб, катта давлатлар тузган ва дунё сиёсий харитасида муҳим из қолдирган. Туркийлар тузган давлатлар нафақат ҳарбий қудрат, балки маданий, иқтисодий ва маънавий жиҳатдан ҳам таъсирчан бўлган. Қуйида тарихда улкан аҳамият касб этган туркий давлатларнинг қисқача рўйхати ва таърифи келтирилади.
1. Ҳунлар империяси (Мил.ав. III аср – Мил. V аср)
Туркий давлатлар тарихининг илк босқичида ҳунлар империяси катта аҳамиятга эга. Улар Хитой деворини қурдирган асосий сабабчи ҳисобланади. Аттила ҳукмронлиги даврида ҳунлар Европа сиёсий саҳнасида улкан куч сифатида намоён бўлдилар.
2. Гўк Турк (Кўк Турк) ҳақонлиги (552–744 йй.)
Биринчи ҳақиқий туркий давлат сифатида танилган. Бумин ҳақон ва унинг авлодлари бутун Ўрта Осиёда туркий қабилаларни бирлаштирди. «Турк» номи ҳам илк бор шу давлат номи орқали тарихга кирган.
3. Уйғур ҳақонлиги (744–840 йй.)
Кўк турклардан кейин саҳнага чиққан уйғурлар маданий тараққиёт билан ажралиб турди. Улар қадимий туркий ёзувлар, буддизм ва манихейлик билан боғлиқ маданий мерос қолдирган.
4. Қарлуқлар давлати ва Қарлуқ хақонлиги (VIII–X асрлар)
Туркистон ҳудудидаги муҳим давлатлардан бири бўлиб, кейинчалик Қарлуқлар қарийб барча туркий давлатлар тарихида из қолдирган. Улар Қароханийлар сулоласига замин тайёрлаган.
5. Қорахонийлар сулоласи (X–XII асрлар)
Биринчи мусулмон туркий сулола ҳисобланади. Улар Туркистонда ислом динининг қарор топишига катта ҳисса қўшдилар. Қашғар ва Самарқанд каби шаҳарларда илм ва маданият ривож топди.
6. Салжуқлар давлати (XI–XIII асрлар)
Салжуқлар Яқин Шарқда улкан давлат туздилар. Улар Бағдодда халифани ҳимоя қилиб, ислом оламининг сиёсий марказига айландилар. Салжуқлар даврида мадрасалар, илм-фан ва меъморлик жадал ривожланди.
7. Хоразмшоҳлар сулоласи (XII – XIII асрлар)
Мовароуннаҳр ва Хоразмда юзага келган бу сулола Салжуқлардан кейинги йирик давлат бўлди. Алишер Навоий ва Беруний каби буюк олимлар мероси шу заминда етишиб чиққан.
8. Чиғатой улуси (XIII–XIV асрлар)
Чингизхон империяси тақсимотидан кейинги туркий давлатлардан бири бўлиб, туркий-мўғул анъаналари уйғунлашди. Мовароуннаҳрдаги сиёсий ва маданий ҳаётга улкан таъсир кўрсатди.
9. Темурийлар давлати (XIV–XV асрлар)
Амир Темур асос солган давлат Марказий Осиёдан то Ҳиндистонгача кучли сиёсий марказга айланди. Самарқанд ва Ҳирот илм-фан ва маданият маркази сифатида дунёга машҳур бўлди. Улуғбек расадхонаси, Навоий ва Жомий каби алломалар шу даврда яшаган.
10. Қозон, Қрим ва Ноғой хонликлари (XV–XVI асрлар)
Олтин Ўрда тарқалгандан кейин турли туркий хонликлар вужудга келди. Улар Европа ва Россия тарихида катта сиёсий ўрин тутди.
11. Ўзбек хонлиги (Шайбонийлар сулоласи) (XVI аср)
Мовароуннаҳрда барпо этилган бу давлат туркий давлатчилик анъаналарининг давомчиси бўлди. Бухоро, Хива ва Қўқон хонликлари кейинчалик шу меросдан озиқланди.
12. Ўсмонийлар (1299–1922)
Дунё тарихидаги энг катта туркий давлат. Уч қитъани қамраб олган империя 600 йилдан ортиқ умр кўрди. Истанбул дунё сиёсий ва маданий марказига айланди. Бу империяда туркий халқлар ислом цивилизациясида етакчи ўрин эгаллади.
Туркийлар тузган давлатлар жаҳон тарихида сиёсий, ҳарбий ва маданий жиҳатдан улкан аҳамиятга эга бўлган. Улар ўз замонидаги йирик империялар билан беллашган, илму-фан, маданият ва дин тараққиётига катта ҳисса қўшган.
Туркий давлатчилик анъанаси ҳозирги туркий халқларнинг сиёсий ва маънавий мероси сифатида яшаб келмоқда.
Aбу Муслим
(Тарих сайтининг бош муҳаррири, профессор)
