1564-йилда Лондоннинг шимоли-ғарбидан 140 км узоқликда жойлашган Стратфорд-апон-Эйвон деган кичик шаҳарчада қўлқоп тикувчи оиласида бир ўғил туғилади. У катта бўлиб, ота уйини тарк этиб, Британия пойтахтига йўл олади, актёр бўлади, кейинчалик машҳур театр гуруҳининг акциядорига айланади. Саҳнадаги ишлари орасида ўзидан саккиз ёш катта аёлга уйланади ва уч фарзанд кўради. Ўша пайтлар учун каттагина пулга ўз юртида ер участкаларини сотиб олади ва 1616-йилда шу ерда вафот этади. Биз бу инсонни «Уильям Шекспир» номи билан биламиз.
Ҳозирча бошқа ишончли маълумотлар йўқ. Оддий оиладан чиққан, саводсиз бир киши ҳақиқатан ҳам 38 та пьеса ва 154 та сонет ёзганми? Улар унинг саводлироқ замондошлари томонидан ёзилган эмасми? Ҳатто қиролича Елизавета I ҳам шубҳа остига олинади, у гўё зерикиш ва руҳий тушкунликдан «Шекспир» тахаллуси остида ёзувчилик билан шуғулланган. У нимадан вафот этганини билмаймиз — симобданми ёки саратондан? Мутахассислар ҳанузгача Уильям чиройли, юзи ва қалби олижаноб бўлганми ёки аксинча, оддий шахсми, деган савол устида баҳслашадилар.
Албатта, ҳаммасига эмас, аммо баъзи саволларга Германиянинг Майнц шаҳридан инглиз тили ва адабиёти профессори Ҳилдегард Ҳаммершмидт-Ҳуммель жавоб беришга уринмоқда. У Шекспирнинг иккита портретида ундан олдин ҳеч ким сезмаган ёки эътибор бермаган бир нарсани топди — чап кўз устидаги қалинлашган юқори қовоқ ва кўз бурчагидаги кичик шиш. Олима Шекспирнинг мавжуд тасвирлари қанчалик ишончли эканлигини аниқлашга қарор қилди.
Айнан шу ерда лингвист профессор ёллаш жиноят ишлари бўйича федерал идорадан тажрибали криминалистларга ёрдам керак бўлди. Шекспирнинг энг машҳур бешта тасвири мавжуд: Мартин Дройсҳут томонидан қилинган гравюра, эгалари номи билан аталган «Чандис» ва «Роуер» картинаси, Уильямнинг қариндошлари томонидан унинг қабрига ўрнатилган бюст ва ўлимидан кейин олинган ниқоб.
Германия жиноий полиция маркази мутахассислари дастлабки учта объектни ўрганиб чиқишди ва турли усуллар билан, жумладан, фотосуратларни компютерда устма-уст қўйиш орқали 16 та мос келувчи элементни топдилар. Масалан, қатъий немис судлари битта ва бир хил одам ҳақида гап бораётганини тан олиш учун олтита мос келувчи деталнинг ўзини етарли деб ҳисоблайдилар.
Ҳаммершмидт-Ҳуммель учта расмда бир хил шахс тасвирланган деган хулосага келди. Лекин бу Шекспирми? Жиноят ишлари бўлими ходимлари ва экспертизага жалб этилган Висбаденлик профессор-окулист Вальтер Лерхе лингвистдан мустақил равишда уччала расмда ҳам «қалинлашган қовоқни» топдилар, лекин гравюрада «кўз бурчагидаги шишни» топа олмадилар. Эҳтимол, расмлар гравюрадан кўчирилмаган, балки аксинча бўлган ва Мартин Дройсҳут бу кичик деталга эътибор бермаган. Немис шифокорлари кўз атрофидаги шишларни ўрганиб, Шекспирнинг кўз ёши безлари касаллигидан азият чекканлигини тахмин қилдилар. Бундай шишлар лимфа тугунлари саратонига айланиши мумкин, шунинг учун саратон ўлими ҳақидаги фаразийлар янги тасдиқларни олмоқда. Қизиғи шундаки, профессор Х. Ҳаммершмидт-Ҳуммельнинг сўзларига кўра, ўлимдан кейинги ниқобда ҳам чап қовоқда қалинлашув сезиларли.
Бу деталь, бошқа нарсалар қаторида, ниқобнинг ҳақиқийлигини аниқлаш учун ҳам муҳим, унинг орқа томонида «1616» — Шекспирнинг ўлим йили ёзилган. Кўпгина шекспиршунослар буни XIX асрда ясалган ва Англиядаги Шекспир институти профессори Стенли Уэллснинг сўзларига кўра, «немис жаноби»дан олинган сохта нарса деб ҳисоблайдилар. Майнцлик тадқиқотчи ниқоб ҳақиқий эканлигини таъкидлайди - қовоқдаги зўрға сезиларли қалинлашув қаердан келади? Фирибгар бундай нозикликни ўйлаб ҳам топа олмасди. Ниқоб ва қабртош бюстининг фотосуратлари махсус таҳлил қилинди ва жиноят ишлари бўлими детекторлари уларнинг ўхшашлигидан ҳайратда қолишди.
Машҳур драматургнинг қайнотаси, касби шифокор бўлган Ҳаммершмидт-Ҳуммельнинг фикрича, ниқоб Англиядан Германияга қандай йўл билан ўтгани номаълум. Аммо 1842-йилда у Майнцдаги аукционда Кесселштатт графининг мероси сифатида 738-рақам билан рўйхатдан ўтган. Эҳтимол, бу унинг немис келиб чиқиши ҳақидаги версияни пайдо қилгандир? Кейин, бир қатор эгаларини алмаштириб, ниқоб Дармштадтдаги Беккер оиласининг сейфида пайдо бўлган, уларнинг уйи Иккинчи жаҳон уруши пайтидаги кучли бомбардимондан зарар кўрган. Сейф қулаб тушган, унинг нусхаси деярли бутунлигича қолган, аммо унинг ҳақиқийлигини тасдиқловчи ҳужжатлар шундай ҳолатдаки, уларга ҳатто тегиб бўлмайди. Урушдан кейин шаҳар ҳокими ниқобни 52 минг маркага сотиб олди ва ҳозир у Дармштадт қасри кутубхонасида сақланмоқда.
Ҳали XIX асрдаёқ мутахассислар ниқобни Шекспирнинг қабридаги бюст билан таққослаб, принципиал мос келишини қайд этишган. Кўпроқ ишончлилик учун бош суяги махсус ўлчовларини ўтказиш учун қабр очишга рухсат сўралган. Рухсат берган диндор тўсатдан вафот этди ва унинг ўринбосари бу «худога нисбатан номаъқул амалиёт»ни тақиқлади. Ҳозирда умуман ҳеч ким Уильям Шекспирнинг бирон бир қолдиқлари сақланиб қолганми ёки йўқлигини билмайди. Тўғри, профессор Ҳаммершмидт-Ҳуммель ниқобда «соқолдан 19 дона соч» топди. Аммо Мюнхенлик профессор-биолог С. Пээбо ва Цюрихлик профессор-физик Г. Бонани бунчалик оз миқдордаги материалдан ўрта аср одамининг ёшини аниқлаш мумкин эмаслигини айтишди.
Агар соқол қолдиқлари деярли тўрт аср давомида сақланиб қолган бўлса, улар анча қисқа муддатда ҳам ҳеч нарса бўлмайди. Келажакда албатта янада мукаммал техника ва технология пайдо бўлади ва Шекспирнинг яна бир сири очилади. Аммо муаллифлик сирлари билан бу янада мураккаб. Стратфорд-апон-Эйвонлик қўлқопчининг ўғли қолдирган қўлёзма материалларидан бизга фақат унинг олтита имзоси етиб келган.
Абу Муслим таржимаси
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
