Араб қўшинлари VII–VIII асрларда Марказий Осиёга кириб келгунга қадар бу минтақада турли халқлар яшаган: туркий қабилалар, эроний қавмлар (соғдийлар, бактрийлар), саклар, тохарлар ва бошқалар. Улар катта давлатларга ҳам (Сосонийлар, Кушонлар, Ҳайтоллар, Турк хоқонлиги) тобе бўлиб яшаган.
Динлар ва эътиқодлар1. Зардуштийлик (Аҳура Маздага сиғиниш)
o Эроний қавмлар орасида асосий дин бўлган.
o Ёқилган олов муқаддас саналган.
o Авесто таълимоти асосида диний маросимлар ўтказилган.
2. Буддавийлик
o Кушонлар даврида (I–III асрлар) кенг тарқалган.
o Бухоро, Термиз ва Чотқол атрофида будда ибодатхоналари бўлган.
3. Манихейлик ва маздакчилик
o Маздакчилик – ижтимоий тенгликни тарғиб қилган оқим.
o Манихейлик – нур ва зулмат кураши ҳақидаги дин, туркий қабилаларга ҳам тарқалган.
4. Шаманизм (туркий қабилалар дини)
o Асосан туркий халқларда.
o Осмон, қуёш, ой, табиат ва аждодларга сиғиниш.
o Қурбонлик ва сеҳр-жоду кенг тарқалган.
5. Политеизм ва бутпарастлик
o Турли худоларга, ҳайкалларга, ёввойи кучларга сиғиниш одат бўлган.
Жаҳолат ҳолати· Қавмлар орасида бўлиниш ва урушаётган қабилалар кўп эди.
· Қурбонлик, сеҳр-жоду, башоратчиларга ишониш кенг тарқалган.
· Аёлларга нисбатан адолатсизлик, қиз болани меросдан маҳрум қилиш одатлари мавжуд бўлган.
· Ижтимоий тенгсизлик кучли эди: бойлар ва камбағаллар ўртасида катта фарқ бор эди.
· Диннинг асл маънавияти йўқолиб, кўп ҳолларда маросим ва бидъатларга айланган эди.
Ислом келгандан кейинги ўзгариш· VII асрда араблар Марказий Осиёга кириб келгач, Ислом ақидаси аста-секин тарқалди.
· Бирлик ғояси шаклланди, туркий ва эроний халқлар ислом остида бирлашди.
· Қуръон таълимоти билан илм-маърифатга эътибор кучайди.
· Жаҳолат (бутпарастлик, сеҳр-жоду, зардуштийликдаги оловпарастлик) секин-аста йўқолди.
· VIII–X асрларда Бухоро, Самарқанд, Фарғона, Термиз ислом илмлари марказига айланди.
Ислом келиши билан Марказий ОсиёАраблар орқали Ислом Марказий Осиёга етиб келгач, бу ўлка маънавий ва маърифий инқилобни бошдан кечирди.
· Жаҳолат ва бутпарастлик йўқолди, одамлар ягона Аллоҳга иймон келтириб, одиллик ва тенглик ғоялари асосида яшай бошладилар.
· Илм ва маърифат авжига чиқди – Бухоро, Самарқанд, Термиз, Хоразм, Фарғона каби марказлар бутун мусулмон оламига машҳур илм масканларига айланди.
· Адолатли қонунлар (шариат) жорий қилинди, бу эса ижтимоий ҳаётдаги золимлик ва тенгсизликни камайтирди.
· Аёллар мақоми кўтарилди – улар меросдан улуш оладиган, оилада ҳуқуқли инсон сифатида тан олинди.
· Маданий уйғониш бошланди – меъморчилик, адабиёт, санъат, хаттотлик ва илм-фан ривож топди.
· Туркийлар (ўзбеклар) Буюк-буюк давлатлар қурди.
Ислом келиши билан Марказий Осиё халқлари бахтли ҳаёт сари қадам қўйдилар, маърифат нурини топдилар ва ўз даврининг илғор марказларидан бирига айландилар. Шу туфайли бу замин асрлар давомида “Ислом цивилизациясининг ёрқин юлдузи” сифатида ёдга олинади.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
