Таворих

Имамқулихон Аштархонийлар (Жонийлар) сулоласининг йирик намояндаларидан бири бўлиб, Бухоро хонлигини 1611 — 1642 йилларда бошқарган. Унинг даври марказлашув, ташқи алоқалар фаоллашуви, меъморий ҳомийлик ва савдо-пул муомалалари ривожи билан эътиборлидир. Манбааларда туғилган сана 1582 ёки 1589 деб қайд этилади; 1644 йили Ҳаж сафари вақтида Маккада вафот этгани, жасади Мадинага дафн этилгани зикр қилинади.

Валимуҳаммадхон даври инқирозидан сўнг 1611 йилда амирлар ва уламолар Имамқулихонни олий хон сифатида эълон қилдилар. Балх вилоятга укаси Нодирмуҳаммадни намояндаликка (хон унвони билан) тайинлади. Бу қарор хонликда ички мувозанатни сақлаш, шимол-шарқ чегараларда босимга жавоб қайтариш мақсадини кўзлаган.

Имамқулихон ҳукмронлигида девон тизимидаги юқори мансаблар – девонбеги, атолиқ, қўшбеги кабилар орқали бошқарув самарадорлиги оширилди. Нодир Девонбеги (вазир) Бухорода қатор хайрия-меъморий иншоотлар қурдиргани, шаҳар иншоотлари учун вақф ҳужжатлари расмийлаштирилгани архив манбаларда қайд этилган.

Имамқулихон даврида хонлик Россия (Михаил Фёдорович Романов), Усмонийлар (Аҳмад I, Муруд IV), Бобурийлар (Жаҳонгир, Шоҳ Жаҳон) билан элчихона алмашинуви, савдо ва ҳадялар билан мустаҳкамланган мулоқот юритди. Бу жараён Марв–Балх–Самарқанд–Тошкент йўлакларидаги савдо оқимларига ижобий таъсир кўрсатган.

XVII аср бошларида Сирдарё соҳиллари, Тошкент ва Фарғона водийси учун қозоқ султонлари (Есимхон, Турсунхон, Абулой султон) билан рақобат кучайган. 1619 йил атрофидаги юришлар ҳамда Тошкентни хонликка қўшиб олиш ҳаракатлари тўғрисида тадқиқотлар, хроникалардаги маълумотлар таҳлил қилинган; ушбу зиддиятлар Имамқулихоннинг чегара хавфсизлиги стратегиясини белгилаб берган.

Жонийлар даврида зарб этилган тангалар хонлик иқтисодий айланмасининг муҳим кўрсаткичи бўлган. Илмий маълумотномаларда Имамқулихон номи билан зарб этилган олтин тангалар хазинаси топилгани, уларнинг бир қисми давлат хазинасига қабул қилингани ҳақида ҳужжатлар эълон қилинган. Бу маълумотлар даврдаги пул-савдо алоқаларининг кенгайганини кўрсатади.

Имамқулихон даври Бухоро ва Самарқандда йирик меъморий тарҳлар билан ёдда қолган. Бухорода Нодир Девонбеги хонақоҳи (1620–1621) ва Нодир Девонбеги мадрасаси (1622–1623) Лаби Ҳовуз мажмуаси таркибида барпо этилди. Самарқандда эса ҳоким Ялангтўш Баҳодир ташаббуси билан Шердор (1619–1636) ва кейинроқ Тиллоқори мадрасалари қурилиб, Регистон ансамбли янги қиёфа касб этди.

Ҳукмронликнинг охирида Имамқулихоннинг кўзи ожизлашгани сабаб 1642 йилда укаси Нодирмуҳаммадни тахтга ўтказиб, Ҳаж сафарига жўнаган. Эронда Сафавий подшоҳ ҳузурида бўлиб, мусаввир Муъин (Муҳаммад) Мусаввир унинг суратини чизгани ҳақида маълумот бор. 1644 йилда Маккада вафот этгани, Мадинага дафн қилингани тарихий манбааларда қайд этилган.

Имамқулихон даври Жонийлар ҳокимиятини институционал жиҳатдан мустаҳкамлаган, ташқи алоқаларни кенгайтирган ва маданий ҳаётни юксалтирган босқичдир. Шимол-шарқий чегаралардаги рақобатга қарамай, ички бошқарув ва меъморий ҳомийлик йўли билан марказлашувга эришилди. Бухоро ва Самарқанддаги иншоотлар, пул муомаласидаги барқарорлик ҳамда дипломатик алоқалар унинг ҳукмронлигини XVII аср Мовароуннаҳр тарихида муҳим марҳала сифатида намоён қилади.

Абу Муслим

(профессор, сиёсий таҳлилчи)

1. Imam Quli Khan of Bukhara (энциклопедик очерк; туғилган/вафот, ҳукмронлик йиллари, Ҳаҗ): Википедия, инглиз тилида. (Википедия)

2. Саидов А. Политическая история Бухарского ханства в XVII в. (эмирлар мажлиси, 1611 й. тахтга чиқариш, Балхга Нодирмуҳаммад тайинланиши). (institute-history.tj)

3. Узбекча Википедия: Имомқулихон (дипломатик алоқалар – Усмонийлар, Бобурийлар, Россия билан муносабатлар). (Википедия)

4. Nodir Devonbegi Madrasah ва Khanqah of Nodir Devonbegi (қурилиш санаси, вақф ҳужжатлари, Лаби Ҳовуз ансамбли). (Википедия)

5. Sher-Dor Madrasa ва ЮНЕСКО номинацияси ҳужжати (1619–1636 йиллар, Ялангтўш Баҳодир ҳомийлиги, Регистон ансамбли). (Википедия)

6. About the Campaign of Imamkuli Khan of Bukhara in 1619 (қозоқ султонлари билан рақобат, Сырдарё-Фарғона йўналиши). (westerneuropeanstudies.com)

7. Нумизматик ҳужжат: Жонийлар даври Имамқулихон тангаларига оид хазина топилмаси. (Uniwork)

8. Сафавий ҳокими Имомқулихон (†1632) ҳақида маълумот (омоним шахсни фарқлаш учун). (Википедия)