XVII–XVIII асрларда Марказий Осиё халқлари учун энг оғир синовлардан бири — Жунғорлар офати ҳисобланади. Жунғорлар (ойратлар) давлатининг кучайиши ва уларнинг қўшни халқларга тажовузлари бутун Туркистон, жумладан, қозоқ, қирғиз ва ўзбекларнинг ҳаётида катта из қолдирди. Бу даврда жунғор ҳукмдорлари доимий равишда қўшни қавмлар устидан юришлар уюштириб, уларнинг ерларини талон-торож қилган, аҳолини асирга олган ва турли сиёсий низоларга сабаб бўлган.
Жунғорлар давлатининг шаклланиши ва ҳужумлари
Жунғорлар XVII асрнинг ўрталарида Мўғулистон ҳудудида кучли ҳарбий уюшма сифатида шаклланди. Улар отлиқ қўшинларнинг интизоми ва қуролланиши жиҳатидан Марказий Осиёнинг энг хавфли қувватларидан бири эди. XVII аср охири ва XVIII аср бошларида жунғорлар Қозоғистон жануби ва марказига бир неча марта ҳужум қилдилар.
1710–1720-йилларда уларнинг ҳужумлари айниқса кучайди. 1723-йилдаги қўшин юриши қозоқ тарихида “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” деб аталган ҳалокатли воқеага сабаб бўлди. Бу воқеада минглаб қишлоқлар вайрон бўлди, аҳоли қирилди ёки асирга олинди. Қозоқлар ўз юртларини ташлаб, чегараси кенг Фарғона, Хоразм ва Бухоро томонларга қочишга мажбур бўлди.
Қозоқларнинг оғир аҳволи ва қўшниларнинг ёрдами
Жунғор тажовузи қозоқ халқини жуда оғир аҳволга солиб қўйди. Қозоқ оқсуйаклари турли ўлкаларга тарқалиб кетган аҳолини бирлаштириш ва қарши туришга ҳаракат қилди. Шу даврда ўзбек хонликлари — Бухоро ва Хива ҳам ўз чегаралари хавф остида қолганини англаб етди.
Айнан шу воқеаларда ўзбекларнинг қўшни қардош қавм — қозоқларга ёрдам кўрсатгани ҳақида тарихий манбаларда маълумотлар учрайди. Масалан, 1726-йилда Талиқўрған яқинида қўшма қўшин тузилиб, қозоқ, қирғиз ва ўзбеклар бирлашган ҳолда жунғорларга қарши туришган. Шунингдек, Самарқанд, Тошкент ва Фарғонадан кўплаб йигитлар қўшилиб, умумий хавфга қарши биродарона жавоб қайтаришган.
Чимкент ва Андижон атрофидаги жанглар
Тарихий манбаларда қайд этилишича, қозоқлар жанубга чекиниб келганда, уларнинг катта қисмини ўзбек ҳокимлари ҳимояга олди. Фарғона водийсида ва Чимкент атрофида жунғорлар билан қўшма жанглар бўлиб ўтди. Бу жангларда қозоқ ва ўзбек жангчилари бир сафда туриб, жунғорларнинг юришларини қайтаришга ҳаракат қилдилар.
Жунғорлар давлатининг қулаши
XVIII аср ўрталарида Жунғорлар давлати ички низолар ва ташқи босимлар сабаб кучдан қолди. Аввалига қозоқлар ва қирғизлар томонидан босим кучайди, кейинчалик XVIII асрнинг иккинчи ярмида Чин (Манжур-Чин) империяси жунғорларни бутунлай йўқ қилди.
Жунғорлар офати Марказий Осиё халқларининг сиёсий-ижтимоий ҳаётида ҳал қилувчи давр бўлди. Бу давр халқларнинг биродарлик ва ҳамжиҳатликка муҳтож эканини кўрсатди. Қозоқларнинг оғир аҳволида ўзбеклар ва бошқа қардош қавмлар кўрсатган ёрдам тарихий аҳамиятга эга бўлиб, Туркистон халқларининг тақдири бир-бирига чамбарчас боғлиқ эканини яққол намоён этди.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
Асосий манбалар
1. Мухаммад Юсуф Бухорий. “Тарихи Мухаммади” – XVIII асрда ёзилган манба бўлиб, жунғорлар ҳужумлари ва Марказий Осиёдаги сиёсий воқеалар ҳақида маълумот беради.
2. Махмуд ибн Вали. “Баҳрул-асрор” – XVII асрнинг иккинчи ярмида ёзилган асарда жунғорлар, қозоқ ва ўзбеклар ўртасидаги муносабатлар қайд этилган.
3. Қозоқ халқ оғзаки ижоди – айниқса, “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” воқеаси ҳақидаги қўшиқлар ва дастанлар.
4. Чин солномалари – XVIII асрда Манжур-Чин империяси жунғорларни йўқ қилиш жараёнларини ёзиб қолдирган.
Тадқиқотлар ва замонавий асарлар
1. Бартольд, В.В. “Туркестан в эпоху нашествия монголов” – жунғорлар давлати тарихи ва Марказий Осиё халқларига таъсири ҳақида кенг маълумот.
2. Семёнов, А.Н. “Очерки по истории Средней Азии” – қозоқ-ўзбек-жунғор муносабатларини тадқиқ қилган.
3. Абусеитова, М.Х. “История Казахстана в персидских источниках” – қозоқлар ва ўзбекларнинг қўшма ҳаракатлари ҳақида манбалар.
4. Ерофеева, И.В. “Казахи в XVII–XVIII вв.” – қозоқлар тарихида жунғорлар билан урушлар, айниқса 1723-йил воқеаларига бағишланган.
5. Қосимжан Мухаммедов. “Жоңғар шапқыншылығы” – қозоқ тилидаги тадқиқот, жунғор ҳужумлари оқибатларини ёритади.
6. Ҳамид Зиёев. “Ўзбекистон тарихи” – ўзбек-қозоқ муносабатлари ва умумий хавф давридаги ҳамкорлик ҳақида маълумотлар бор.
7. Бобожон Ғафуров. “Таджики” – кенг Марказий Осиё тарихини ёритиб, жунғорлар таҳдиди ҳақида ҳам тўхталиб ўтади.
Хулоса
Жунғорлар офати ҳақидаги тарихий маълумотлар турли манбаларда тарқоқ ҳолда сақланган бўлса-да, қозоқ оғзаки ижоди ва ўзбек тарихчилари ёзиб қолдирган асарлар уларнинг қўшни халқлар билан ҳамжиҳатликда ҳаракат қилганини тасдиқлайди. Замонавий тадқиқотлар эса буни чуқур таҳлил қилиб, халқлар ўртасидаги сиёсий-ҳарбий ҳамкорликнинг аҳамиятини очиб бермоқда.
