Таворих

1492 йил 30 августда «Нинья», «Пинта» ва «Санта-Мария» номли учта каравелла Испаниянинг Палос бандаргоҳидан денгиз саёҳати тарихида мисли кўрилмаган деб ҳисобланган сафарга отланди. Экспедицияга Христофор Колумб бошчилик қилган. Бу одам сон-саноқсиз китоблар, мақолалар ва тарихий тадқиқотлар қаҳрамонига айланиб, Американинг кашфиётчиси сифатида ўлмас шон-шуҳрат қозонди.

Шунга қарамай, биз бу буюк инсон ҳақида билганларимиз ҳақиқатга тўғри келмаслиги мумкин. Чунки, ҳатто энг муҳим фактлар ҳам асрлар давомида қайта ҳикоя қилинганида, уларнинг бузилиши муқаррар. Колумбга нисбатан эса, ҳужжатли материалларнинг кескин етишмаслиги ва, бундан ҳам муҳимроғи, биографларнинг ҳаддан ташқари фантазияси туфайли вазият янада оғирлашган, улар асл Колумбдан жуда узоқ бўлган денгизчи қиёфасини «конструкция қилиш» устида кўп меҳнат қилишган. Натижада, ҳақиқатга етиш жуда қийин бўлиб қолди ва тахминлар ва фаразлар билан қаноатланишга тўғри келмоқда. Шундан келиб чиқиб, Колумб тарихида «оқ доғлар»нинг кўплиги кузатилади, ҳатто унинг исми ҳам аниқ деб ҳисобланмайди.

Бир қатор тарихчиларнинг гувоҳлик беришича, бу номдаги одамлар ўша даврларда камида уч мамлакатда яшаган ва улар маҳаллий лаҳжаларга мувофиқ номланган. Масалан, Италияда денгизчи Кристофоро Коломбони, Португалияда Кристоваль Коломни, денгизчининг ҳаётидаги энг сермаҳсул даври ўтган Испанияда эса уни Кристобаль Колон деб аташган. Христофор Колумб деб лотинлаштирилган исм бу одамга инглиз тарихчилари томонидан берилган ва буюк саёҳатчига абадий бириктирилган.

Колумб Генуяда маҳаллий тўқувчи оиласида туғилиб ўсган деб ҳисобланади. Бироқ, камида ўнлаб Италия шаҳарлари денгизчининг ватани бўлишга даъвогарлик қилмоқда. Масалан, Франциянинг Корсика оролидаги Салви шаҳарчасининг эски қисмидаги мемориал лавҳада Кристоф Колоомб (унинг исми французча шундай эшитилади) айнан шу ерда, Корсика Генуя империясининг бир қисми бўлган пайтда туғилганлиги ёзилган.

Турли биографлар ва Колумб тарафдорлари уни португалиялик, юнон, испан яҳудийи, поляк ва ҳатто норвегиялик деб аташади! Денгизчининг ўзи эса ўзини генуялик деб ҳисоблаган. Бундан кейин нима ҳақида баҳслашиш мумкин? Аммо ўша даврларда Генуя энг муҳим денгиз порти бўлганлиги сабабли, Колумб, эҳтимол, ўз обрўсини тажрибали денгизчи сифатида мустаҳкамлаш учун бу шаҳарга алоқадорлиги ҳақида гапирган.

Кўпинча, буюк денгизчи ўз саёҳатлари билан Ернинг шар шаклида эканлигини исботлашни хоҳлаган деб ёзишади. Лекин аслида ҳатто унинг замондошларига ҳам бундай исбот керак эмасди, чунки ўқимишли одамлар қадимги юнонлардан бери бу ҳақда жуда яхши маълумотга эга эдилар. Колумб фақат бир нарсани хоҳлаган: доимо ғарбга сузиб, Ҳиндистон, Хитой ва Япония қирғоқларига етиб бориш мумкинлигига ишонч ҳосил қилиш. Португалиялик ва испан бойлари Колумбга маблағ ажратишдан унинг кемалари ясси Ернинг четидан ошиб кетишидан қўрқиб эмас, балки йўлнинг жуда узоқлиги сабабли бош тортишган, бу пайтда денгизчилар очликдан ҳалок бўлиши мумкин эди.

Шубҳасиз, Колумб Ернинг ўлчамларини ва ўзини кутаётган денгиз саёҳатининг давомийлигини баҳолашда хато қилган. Агар унинг йўлида номаълум, аммо баракали ерлар пайдо бўлмаганида (чунки у маршрут узунлигини бир неча баравар пасайтирганди), у аслида ҳеч қачон мақсадга етмаган бўларди.

Хўш, у бунчалик хавфли саёҳатни нима учун қилди? Христиан динини тарқатиш учунми? Ёки у тузатиб бўлмайдиган саргузашт изловчи бўлганлиги учунми? Йўқ. Эҳтимол, Колумб ўз экспедициясини номлаган Ҳиндистонга саёҳатнинг мақсади бойлик орттириш бўлган. Денгизчи Марко Полонинг ёзувларини ўқиган ва Шарқ олтин ва кумуш, заргарлик буюмлари ва ноёб зираворлар манбаи эканлигини жуда яхши тушунган. Португалиялик денгизчилар Африкани жанубдан айланиб ўтиб, бу баракали мамлакатларга етиб боришарди. Колумб эса шунчаки қисқароқ йўл излаган.

Испания қироличаси Изабелла I узоқ йиллар давом этган шубҳалар, муҳокамалар ва баҳслардан сўнг ниҳоят: «Худо ёр бўлсин!» деган. Унга ҳам Шарқ хазиналари керак эди...

Айтишларича, қиролича Колумб экспедициясини молиялаштириш учун ўз заргарлик буюмларини гаровга қўйган. Аслида у буни зарурат туғилса қилишга ваъда берган. Лекин бу ваъда, эҳтимол, қиролича шахснинг расмий имоси бўлган, холос. Испания хазинаси ўша пайтда уруш харажатлари туфайли бўшаб қолган эди. Вақт ўтиши билан экспедиция учун пул барибир ажратилди ва қиролича ўз заргарлик буюмларини сақлаб қолди.

Шундай қилиб, «Нинья», «Пинта» ва «Санта-Мария» каравеллалари Канар оролларига жўнаб кетди, у ердан ғарбга бурилиш учун. Лекин «Пинта»нинг рули бузилди ва экспедиция Канар оролларида тўхтаб қолди. Таъмирлаш ишлари тугагач, кемалар ниҳоят ғарбга, Атлантикага қараб сузишни давом эттирди.

12 октябрь куни Колумб ўзи ҳинд деб ҳисоблаган оролларга етиб келди. Аслида бу Багама ороллари эди.

Каравеллалар Багама архипелагидаги Гуанахани оролига тўхтади ва Колумб уни Сан-Сальвадор деб ўзгартирди. Бир неча вақт ўтгач, у Куба ва Гаити оролларига етиб келди. Аммо Америка номини 1507 йилда Лотарингиялик картограф Вальдземюллер ўзининг «Космографияга кириш» асарида бу кашф этилган ерлар янги қитъа эканлигини тахмин қилган Америго Веспуччи шарафига таклиф қилган.

Баъзида айнан Колумб Янги Дунёга яқинлашганда ерни биринчи бўлиб кўрган деб ўқиш ва эшитиш мумкин. Аслида «Терра!» («Ер!») деб биринчи бўлиб «Пинта» матроси Родриго де Триана қичқирган. Лекин Колумб сафар журналига бундан тўрт соат олдин ўзи қоронғуда милтиллаган оловни кўрганини ёзиб қўйган. Қирол ва қиролича биринчи бўлиб орзу қилинган қирғоқни кўрган кишига умрбод рента ваъда қилишганди. Буюк денгизчи уни ва биринчи кашфиётчи шон-шуҳратини ўзига олиб қўйди...

Табиийки, Колумб Американи сўзнинг асл маъносида кашф эта олмасди, чунки бу ерлар кўп асрлар давомида одамлар томонидан маскунлашган эди. Бир америкалик индеец айтганидек, «Колумб „кашф“ қилишидан анча олдин маҳаллий аҳоли миллионлаб фуқаролар билан буюк цивилизация қурди; у бизни кашф қилмади — биз қаерда яшаётганимизни билардик!»

Очиғи, Америкага Эриксон исмли викинг саёҳатидан ҳам, Колумбдан ҳам олдин бир нечта экспедициялар бўлган.

Колумб ўзининг биринчи экспедициясидан 1493 йил баҳорида қайтди. Уни тантанали кутиб олиш ва умри давомида миннатдорчилик билан эслаган шарафлар кутарди. Аммо, тўғри, Колумбнинг учинчи экспедицияси пайтида у Эспаньоладаги (Гаити) колонияни эҳтиётсиз бошқаришда айбланди. Келган ҳукумат амалдори Колумбни ҳибсга олди, занжирбанд қилди ва Испанияга жўнатди. Лекин қирол ва қиролича денгизчини озод қилдилар ва, бундан ташқари, унинг янги ерларга тўртинчи экспедициясини тўлиқ молиялаштирдилар. Вақт ўтиши билан испан тожи ўзининг миллий қаҳрамонига бўлган муносабатини ўзгартирди ва унинг хизматлари учун тўлов бўйича ваъдаларини бажармади. Колумб ҳаётининг охирги йилларини адолат излаб югур-югурлар билан ўтказди. У 1506 йилда Вальядолидда (Испания) вафот этди.

Маълумки, Колумб дастлаб ўлган жойида дафн этилган. Кейин унинг жасади Севильяга қайта дафн этилган, ва кейин Атлантика орқали Санто-Домингога (ҳозирги Доминикан Республикаси) олиб кетилган. Бир мунча вақт ўтгач, буюк саёҳатчининг қолдиқлари ёки унинг бир қисми Гаванага ва кейин яна Европага олиб кетилган. Бу версияларнинг бирортаси ҳам аниқ эмас. Бундан ташқари, турли шаҳарлардаги Колумб қолдиқлари қачондир идентификация қилинадими ёки йўқми, ҳеч ким билмайди. Бироқ, аксарият тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, буюк кашфиётчининг жасади Санто-Домингодаги қўрғошин тобутда ётибди.

Анъанавий тарихчи Колумбни Европага Янги Дунёни очган энг буюк фидоий сифатида кўради. Аммо сўнгги ўн йилликларда бошқача баҳолар ҳам янграмоқда.

Христофор Колумб очкўз Европанинг элчиси бўлиб, энг бой океанорти мамлакатларига бостириб кирган ва уларни қулликка солган. Миллионлаб маҳаллий аҳоли нафақат қурол кучи билан, балки аборигенлар учун номаълум бўлган, уларга қарши иммунитети бўлмаган касалликлар билан ҳам йўқ қилинган. Американинг кашф этилиши «ирқчилик», «қуллик», «эксплуатация» ва «геноцид» каби тушунчалар билан боғлиқ.

Бошқалар эса: ҳа, Янги Дунёни колонизация қилиш европаликларнинг эшитилмаган шафқатсизлиги билан бирга кечди, дейишади. Аммо XV аср одамларини ҳозирги мезонлар бўйича баҳолаш тўғри эмас. Қолаверса, ацтек ва инклар етакчилари ҳам шафқатсизлик ва қонхўрлик билан ажралиб туришган, бу борада баъзи испан губернаторларидан қолишмаган. Колумб ҳимоячиларининг фикрича, европалик колонизаторлар Янги Дунёга ёмонликдан кўра кўпроқ яхшилик олиб келишган.

Қандай бўлмасин, Колумб буюк денгизчи бўлган, у доимо олдинга қараган ва ҳеч қачон орқага ўгирилиб қараш учун тўхтамаган...

***

1492 йил (ҳижрий 897 йил) 30 август кунига тўғри келадиган давр — бу Алишер Навоийнинг Ҳиротда давлат ишлари ва илмий-ижодий фаолиятининг энг юксак чўққиси бўлган давр эди. Шу вақтда у султон Ҳусайн Бойқаро ҳукмронлигида саройнинг энг яқин маслаҳатчиси, давлат арбоби ва ижодкор сифатида фаолият кўрсатар эди.

1492 йилда Навоий Ҳусайн Бойқаро ҳукуматида юқори лавозимда — “муҳрдор, вазир ва девон ишларига масъул амалдор” сифатида хизмат қилган.

У шу даврда давлат бошқарувида адолатни таъминлаш, аҳолининг аҳволини яхшилаш, жамиятда илм ва маърифатни қўллаб-қувватлаш ишлари билан банд бўлган.

Алишер Навоийнинг ўзи “Хамса” асарларида ҳам, “Маҳбуб ул-қулуб”да ҳам шу йилларда одамларнинг турмуши, подшоҳнинг масъулияти ва инсоф ҳақида чуқур фикр юритган.

1492 йил — Навоийнинг илмий ва бадиий ижодининг баркамол даври. Шу йилларда у қуйидаги йирик асарлар устида иш олиб борган ёки уларни якунлаган:

· “Хазойин ул-маоний” — Навоийнинг тўрт девондан иборат катта шеърий тўплами айнан 1490–1492 йилларда тузилган;

· “Лисон ут-тайр” (1498 йилда тугалланган бўлса-да, айни шу йилларда ёзила бошланган);

· Шу билан бирга, у “Вақфия”лар ёзиб, Ҳирот ва атрофидаги масжид, мадраса ва кўприкларни таъмир ва қуриш ишларига бошчилик қилган.

1492 йилда Навоий фақат шоир эмас, балки катта вақфдор ва муҳсин шахс сифатида ҳам фаол бўлган.

Тарихий манбаларда (Ҳондамирнинг “Ҳабиб ус-сийар”, Мирхонднинг “Равзат ус-сафо” асарларида) қайд этилишича, у шу йилларда:

· Ҳиротдаги Навоий мадрасасини тугатган;

· Шифохона (дарахона), кўприклар ва саёҳатчилар учун хонақоҳлар қурдирган;

· Фақирлар, уламолар ва талабалар учун вақф молларидан нафақа ажратган.

Навоий бу йилларда Ҳусайн Бойқаро ва Абдураҳмон Жомий билан зич мулоқотда бўлган. Улар илмий ва маънавий суҳбатлар ўтказиб, тасаввуф ва инсон камолотини муҳокама қилганлар.

Жомийнинг “Нафаҳот ул-унс” асари ва Навоийнинг “Насойим ул-мухаббат” асари шу муҳитда яратилган.

Демак, 1492 йилда Навоий Ҳиротда, султон Ҳусайн Бойқаро саройида:

· давлат ишлари,

· маданий ва маориф соҳалари,

· ижод ва бунёдкорлик,

· халқ хизмати ва маънавий фаолият билан банд бўлган.

Бу давр — унинг сиёсий тажрибаси ва маънавий камолоти энг юксак нуқтага чиққан даврдир.

Абу Муслим

(профессор, сиёсий таҳлилчи)