Шумерлар инсониятга ёзув, ғилдирак, суғориш тизимлари ва илк қонунларни тақдим этган халқдир. Улар ўзларини «саг-гига» (қора бошлилар) деб аташган.
1. Ёзувнинг ихтиро қилиниши (Миххат)
Шумерларнинг энг катта ютуғи — миххат (клинопись) ёзувидир. Дастлаб хўжалик ҳисоб-китоблари учун лой лавҳачаларга чизилган белгилар кейинчалик мураккаб адабий асарлар ва қонунлар ёзилишига хизмат қилган. Бу ёзув инсоният тарихидаги илк ёзма манбаларни (масалан, «Гилгамеш ҳақида достон») бизгача етиб келишини таъминлади.
2. Шаҳар-давлатлар ва меъморчилик
Шумерлар дунёдаги илк йирик шаҳарларни қуришган: Урук, Ур, Лагаш, Ниппур. Ҳар бир шаҳар марказида Зиккурат деб аталувчи улкан поғонали ибодатхоналар қад кўтарган. Бу бинолар нафақат диний марказ, балки фан ва маъмурият ўчоғи ҳам бўлган.
3. Фан ва Технология
Шумерлар математика ва астрономияда жуда илгарилаб кетган эдилар:
60 лик саноқ тизими: Биз ҳалигача вақтни (бир соат — 60 дақиқа) ва айланани (360 даража) ўлчашда шумерлар тизимидан фойдаланамиз.
Ғилдирак: Улар ғилдиракни нафақат транспортда, балки кулолчиликда ҳам қўллай бошлашган.
Металлургия: Мис ва бронзадан қурол ҳамда асбоблар ясашган.
4. Ижтимоий тузум ва қонунлар
Шумер жамияти қатъий иерархияга асосланган эди: ҳукмдор (эн ёки энси), коҳинлар, ҳунармандлар ва деҳқонлар. Дунёдаги илк ёзма қонунлар тўплами (масалан, Ур-Намму қонунлари) айнан шу ерда пайдо бўлган. Улар суғориш каналлари қуриш орқали чўл ўртасида юқори ҳосилдор деҳқончиликни йўлга қўйишган.
5. Шумерлар қаерга ғойиб бўлди?
Милоддан аввалги II минг йиллик бошида ички урушлар ва қўшни аккадлар, эламийларнинг ҳужумлари натижасида Шумер давлатлари заифлашди. Натижада улар Бобил (Вавилон) маданияти таркибига сингиб кетдилар. Бироқ шумер тили ва ёзуви юзлаб йиллар давомида илм-фан ва дин тили сифатида яшашда давом этди.
Хулоса
Шумерлар — инсоният тамаддунининг «пойдевори»дир. Биз бугун ишлатаётган тақвим, вақт ўлчови, ҳуқуқий нормалар ва ҳатто адабий жанрларнинг илдизи айнан шу халққа бориб тақалади.
Сизни шумерларнинг диний эътиқодлари ёки Гилгамеш афсонаси ҳақида батафсилроқ маълумот қизиқтирадими?
Абу Муслим (профессор)
