Имоми Шомил (1797–1871) — Кавказ мусулмон халқларининг XIX асрдаги энг йирик диний-сиёсий раҳбари, имом ва мужоҳид сифатида тарихга кирган шахсдир. Унинг кураши фақат ташқи босқинчи кучларга қарши эмас, балки ички парокандалик, дин ва ватанга хиёнат қилган шахслар, манфаат учун душманга хизмат қилган маҳаллий элита ва амалдорларга қарши ҳам қаратилган эди. Имоми Шомил учун дин ва ватан ажралмас қадриятлар бўлиб, уларга хиёнат қилиш энг оғир жиноят сифатида баҳоланган.
Дин ва ватан тушунчасининг Имоми Шомил тафаккуридаги ўрни
Имоми Шомил исломни фақат шахсий ибодат доирасида эмас, балки жамиятни бошқариш, адолатни қарор топтириш ва мустамлакачиликка қарши муқаддас кураш (жиҳод)нинг асоси сифатида кўрган. Унинг назарича, ватан — Аллоҳ томонидан берилган амонат, дин эса шу амонатни ҳимоя қилишга ундайдиган маънавий устундир. Шу боис, диндан чекиниш ёки душман манфаатига хизмат қилиш икки томонлама хиёнат ҳисобланган.
Хиёнатнинг турлари ва унга муносабат
Имоми Шомил даврида хиёнат бир нечта шаклда намоён бўлган:
1. Диндан чекиниш ёки уни суиистеъмол қилиш
Айрим уламолар ва обрўли шахслар ўз манфаати йўлида босқинчи маъмурият билан ҳамкорлик қилган, исломий қоидаларни оқлаб беришга уринишган. Имоми Шомил бундай ҳолатларни қаттиқ қоралаб, уларни илмий баҳслар, хутбалар ва шариат ҳукмлари орқали фош қилган.
2. Сиёсий-ҳарбий хиёнат
Душманга маълумот етказиш, қўшин ҳаракатлари ҳақида хабар бериш ёки жанг вақтида тараф алмаштириш энг оғир жиноятлардан саналган. Имоми Шомил бундай шахсларни шариат суди орқали муҳокама қилдирган.
3. Ижтимоий парокандаликка сабаб бўлиш
Қабилачилик, маҳаллий манфаатларни умумий исломий ва миллий манфаатлардан устун қўйиш ҳам хиёнат деб баҳоланган.
Кураш усуллари
Имоми Шомил хиёнатга қарши курашда бирёқлама зўравонлик йўлини тутмаган. Унинг усуллари қуйидагилардан иборат эди:
Маърифий ва диний тарбия
Аввало одамларни исломий билим билан қуроллантиришга аҳамият берилган. Хиёнатнинг оқибатлари Қуръон ва суннат асосида тушунтирилган.
Қонуний (шариат) адолат
Ҳар қандай жазо шариат суди орқали, далил-исбот билан чиқарилиши шарт бўлган. Бу эса шахсий адоват ёки қасос эмас, адолат тамойили устувор эканини кўрсатади.
Жамоатчилик босими
Хоинлар жамият олдида фош этилган, уларнинг қилмишлари ибрат сифатида кўрсатилган.
Қатъий жазо (зарур ҳолларда)
Агар хиёнат умумий курашга жиддий хавф солса, қатъий чоралар қўлланган. Бу чоралар ҳам диний-ҳуқуқий асосга таянган.
Имоми Шомил курашининг тарихий аҳамияти
Имоми Шомилнинг дин ва ватан хоинларига қарши кураши Кавказда миллий-диний бирликни мустаҳкамлади. Унинг сиёсати халқни қўрқув ёки мажбурлаш билан эмас, балки иймон, масъулият ва адолат туйғуси билан бирлаштиришга қаратилган эди. Шу боис, у фақат ҳарбий раҳбар эмас, балки маънавий етакчи сифатида ҳам тарихда қолди.
Имоми Шомил учун дин ва ватанга хиёнат қилиш энг оғир жиноятлардан бири эди. У бундай хиёнатга қарши маърифат, адолат ва зарур ҳолларда қатъий чоралар орқали кураш олиб борди. Унинг тажрибаси шуни кўрсатадики, ҳақиқий мустақиллик ва эркинлик фақат ташқи душманни енгиш билан эмас, балки ички хиёнат ва маънавий таназзулга қарши кураш билан ҳам таъминланади.
Абу Муслим (профессор)
