Қадимги Месопотамия цивилизациясида юзага келган Шумер маданияти инсоният тарихида ёзув, шаҳарчилик ва қонунчиликнинг илк намунаси сифатида танилган. Бироқ уларнинг диний эътиқодлари мазмунан таҳлил қилинганда, бу эътиқодлар тавҳид — Ягона, мутлақ Қудрат соҳиби Аллоҳга иймон тушунчаси олдида ғоят заиф ва мукаммалликдан йироқ экани яққол кўринади.
Қадимги Месопотамия цивилизациясида юзага келган Шумер маданияти инсоният тарихида ёзув, шаҳарчилик ва қонунчиликнинг илк намунаси сифатида танилган. Бироқ уларнинг диний эътиқодлари мазмунан таҳлил қилинганда, бу эътиқодлар тавҳид — Ягона, мутлақ Қудрат соҳиби Аллоҳга иймон тушунчаси олдида ғоят заиф ва мукаммалликдан йироқ экани яққол кўринади.
Шумер диний тасаввурларининг асоси
Шумер эътиқод тизими кўпхудолик (политеизм)ка асосланган эди. Улар табиатдаги ҳар бир ҳодисани алоҳида илоҳ билан боғлардилар:
осмон илоҳи — Ану,
шамол ва ҳокимият илоҳи — Энлил,
сув ва ҳикмат илоҳи — Энки,
ҳосилдорлик, муҳаббат ва уруғланиш илоҳаси — Инанна.
Бу илоҳлар инсонларга ўхшаш ҳис-туйғуларга, заифликларга ва қарама-қарши манфаатларга эга деб тасаввур қилинган. Демак, илоҳият мутлақ камолот эмас, балки инсонлаштирилган (антропоморфик) шаклда идрок этилган.
Тавҳид нуқтаи назаридан асосий заифликлар
Тавҳид — Аллоҳни ягона, шериксиз, мутлақ қудратли ва ҳикматли деб билишдир. Шу мезон билан қаралганда, шумер диний эътиқодларининг заиф томонлари қуйидагича:
1. Илоҳиятнинг бўлингани
Шумерларда қудрат бир зотда жамланмаган, балки турли илоҳлар ўртасида тақсимланган. Бу эса космик тартибни мутлақ бошқарувчи ягона Илоҳ ғоясини инкор қилади.
2. Илоҳларнинг заифлиги
Шумер илоҳлари уруш қилади, қўрқади, алданади, ҳатто инсонлар томонидан рози қилинмаса жазо қўллайди. Тавҳидда эса Аллоҳ ҳар қандай эҳтиёждан пок ва мустағнидир.
3. Ахлоқий мутлақлик йўқлиги
Шумер динларида ахлоқ илоҳий мутлақ қонун эмас, балки илоҳларнинг кайфиятига боғлиқ ҳолда ўзгарувчи тушунча эди. Тавҳидда эса яхшилик ва ёмонлик Аллоҳнинг собит иродасига боғлиқ.
4. Ибодатнинг манфаатга қурилиши
Қурбонлик ва маросимлар асосан илоҳларни “розилаш” ёки офатдан сақланиш мақсадида амалга оширилган. Бу эса ибодатни муҳаббат ва ихлосдан кўра қўрқув ва ҳисоб-китобга айлантирган.
Инсон ва тақдир ҳақидаги тасаввур
Шумер эътиқодига кўра, инсон илоҳларга хизмат қилиш учун яратилган. Инсон қадри мустақил маънавий қийматга эга эмас эди. Тақдир эса кўп ҳолда кўр-кўрона ва золим куч сифатида тасвирланган. Тавҳидда эса инсон Аллоҳнинг ердаги халифаси бўлиб, у шаъни улуғ, тақдири эса адолат ва ҳикматга асосланади.
Пайғамбарий тавҳид билан қиёс
Иброҳимий динларда келган тавҳид ақидаси:
Аллоҳни ягона,
абадий,
ҳамма нарсани билувчи,
адолатли ва раҳмли Зот сифатида баён қилди.
Бу ақида шумерлардаги парчаланган, афсонавий ва инсонлаштирилган илоҳлар тасаввурини тубдан рад этди. Шу маънода, шумер эътиқодлари инсоният фикрининг ибтидоий босқичи бўлиб, ваҳийга асосланган тавҳид олдида мафкуравий жиҳатдан бардош бера олмайди.
Шумерлардаги диний эътиқодлар тарихий жиҳатдан аҳамиятли бўлса-да, мазмунан тавҳид ақидаси олдида жуда заифдир. Улар:
илоҳиятни бўлиб ташлади,
илоҳларни инсон даражасига туширди,
ахлоқни нисбий қилди,
инсон қадрини пастлатди.
Тавҳид эса инсониятга ягона Илоҳ, ягона қонун ва ягона маънавий мезонни тақдим этган улкан илоҳий инқилобдир. Шу боис шумер диний эътиқодлари тавҳидга олиб борадиган йўл эмас, балки унга эҳтиёжни намоён қилган тарихий тажриба сифатида баҳоланади.
Атеистлар “шумер мифологияси”ни далил қилиб келтираётган даъволар нега ишончли эмас?
Сўнгги йилларда айрим атеистлар динларни, айниқса илоҳий ваҳийга таянадиган анъаналарни, “ҳаммаси шумер мифологиясидан кўчирилган” деган даъво билан рад этишга уринмоқда. Улар одатда тўфон, яратилиш, осмон-ер, фариштасимон мавжудотлар, “қаҳрамон-подшоҳ” сюжетларидаги ўхшашликларни келтириб, шунинг ўзи билан “ҳақиқат эмас” деган хулосага келади. Лекин бу йўл илмий-тарихий жиҳатдан ҳам, мантиқий жиҳатдан ҳам жиддий муаммоларга тўла.
1) “Ўхшашлик” автоматик равишда “кўчирма”ни англатмайди
Тарихий-матншуносликда ўхшаш мотивлар борлиги ҳали манбанинг кўчирилганини исбот қилмайди. Ўхшашлик уч сабаб билан ҳам пайдо бўлиши мумкин:
умуминсоний тажриба (сув тошқини, қурғоқчилик, уруш, кўчиш, подшоҳлик, қасам, қурбонлик каби мавзу ва образлар ҳар жойда учрайди);
маданий алоқа ва таъсир (яқин минтақалар ўртасида ғоялар алмашиниши табиий);
адабий жанр қоидалари (эпос ва ривоятлардаги стандарт қаҳрамонлик қолиплари).
Шунинг учун “шумерда ҳам бор экан” деган гап — кўпи билан параллелни кўрсатади, “ҳақ эмас” деган ҳукмни эмас.
2) Шумер матнлари — дин “доктринаси” эмас, кўпинча эпос ва маросим матнларидир
Шумер ва аккад-бобил мероси — жуда катта корпус: эпослар, мадҳиялар, дуолар, подшоҳ ёзувлари, ҳуқуқий ҳужжатлар, маросим матнлари. Уларнинг кўп қисми адабий ва маросимий жанрда: рамз, муболаға, поэтик тасвир, мифологик қаҳрамонлар орқали ҳокимиятни қонунийлаштириш, ибодатни тартибга солиш, жамоа хотирасини сақлаш мақсадида яратилган.
Шу сабаб уларни “замонавий маънода тарихий ҳисобот” ёки “фалсафий-илмий ҳақиқат баёни” деб ўқиш ҳам, улар билан илоҳий матнларни бир хил жанрда қиёслаш ҳам — методик хатодир.
3) Матнлар таржима ва талқинга жуда боғлиқ: “бир гап” турлича ўқилиши мумкин
Шумер тилшунослигида кўп иборалар, терминлар ва қисқарган ёзувлар талқинга муҳтож. Турли олимларда бир матннинг ўқилиши ва таржимаси фарқ қилади. Интернетда айланадиган “шумер афсоналари”нинг катта қисми эса:
иккинчи даражали таржималар;
адабий қайта ҳикоялар;
баъзан эса шунчаки “популяр эзотерик” талқинлар.
Атеистик постларда кўп учрайдиган хато: илмий таржима билан оммабоп компиляцияни аралаштириш.
4) “Ўхшаш сюжет” ≠ “бир хил маъно”
Тўфон сюжети мисолида бу жуда яққол: Месопотамияда тўфон — кўп худолар иродасининг тўқнашуви, қаҳрамон — айрим худонинг “махфий огоҳлантириши”, сабаб — худоларнинг “безовталиги” каби рамзлар билан берилади. Илоҳий анъаналарда эса тўфон (умумий қилиб айтганда) ахлоқий сабаб, ҳисоб-китоб, адолат ва раҳмат каби тушунчалар билан боғланади. Сюжетдаги ташқи ўхшашлик маъно бир хил дегани эмас.
Яъни “кема бор экан” ёки “тўфон бор экан” деган далил билан “демак, бу ҳам ўша” дейиш — мазмунни емириб, фақат қиёфага қараб ҳукм чиқаришдир.
5) Атеистик “шумер аргументи” кўпинча мантиқий хато қилади
Бу баҳсларда тез-тез қуйидаги мантиқий камчиликлар учрайди:
Генетик хатолик (genetic fallacy): “Бир ғоя қадимий манбада учраса, демак у ёлғон” деган хулоса. Ҳақиқат ёлғонлиги манба қадимийлиги билан белгиланмайди.
Редукционизм: бутун динни “афсона қириндиси”га тушириб қўйиш. Дин — матн, ҳуқуқ, ахлоқ, ибодат, тажриба, жамоа тарихи, маънавий мактаблар мажмуаси.
Cherry-picking: фақат ўхшаш мисолларни танлаб, фарқ ва контекстни четга суриш.
Катта хулоса учун кичик далил: “иккита ўхшаш эпизод”дан “бутун анъана сохта” деган умумий ҳукм.
6) Шумер диний эътиқоди тавҳидга нисбатан “илоҳий ҳақиқат мезони” бўлолмайди
Шумер дунёқараши кўп худолик, маҳаллий маъбудлар, подшоҳликни муқаддаслаштириш, космогоник курашлар, табиат кучларини илоҳийлаштириш билан характерланади. Тавҳид эса — Аллоҳнинг ягона, мутлақ, беназир, ҳеч нарсага муҳтож эмаслиги, ахлоқий масъулият ва ҳисоб-китоб ғоясига таянган қатъий назария.
Шу нуқтада “шумерда бор” деган гапнинг ўзи тавҳидий таълимотни рад этмайди; аксинча, тарихшунослик учун бу инсон тафаккурида турли босқичлар, турли дин шакллари бўлганини кўрсатади. Лекин “турли босқичлар” дегани “илоҳий ҳақиқат йўқ” дегани эмас.
7) Илмий ёндашув қандай бўлиши керак?
Агар кимдир ростдан ҳам “таъсир” ё “қарздорлик”ни исбот қилмоқчи бўлса, камида қуйидагиларни кўрсатиши шарт:
матнларнинг аниқ датировкасини ва хронологияни;
таъсир ўтганини кўрсатадиган канал (таржимонлар, маданий муҳит, алоқа йўллари, матн айланиши);
жанр ва вазифа жиҳатидан тенг қиёс (эпосни қонун матни билан ёки мадҳияни ақида баёни билан аралаштирмаслик);
ўхшашликдан ташқари фарқларни ҳам ҳисобга олиш.
Бу талаблар бажарилмаса, “шумер аргументи” кўпи билан публицистик тезис бўлиб қолади.
Абу Муслим (профессор)
