Оқ Масжид (ҳозирги Қизил ўрда атрофи)ни Россия империяси қўшинларидан ҳимоя қилиш жанглари 1852–1853 йилларда бўлиб ўтган ва у Қўқон хонлиги тарихидаги энг фожиали саҳифалардан бири ҳисобланади.
Аниқ рақамлар манбаларда турлича келтирилади, чунки ўша даврда қурбонлар рўйхати тўлиқ юритилмаган. Бироқ тарихий маълумотларга кўра:
Қалъани ҳимоя қилган қўқонликлар сони тахминан 300–400 нафар атрофида бўлган
Россия қўшинлари бир неча минглик армия ва кучли артиллерия билан ҳужум қилган
Қалъа қаттиқ қаршиликдан кейин босиб олинган
Ҳимоячиларнинг катта қисми ҳалок бўлган
Кўплаб тадқиқотчилар фикрича, ҳимоячиларнинг деярли барчаси шаҳид бўлган, фақат оз қисми асирга олинган...
Россия манбаларида ҳам қўқонликларнинг жасорати алоҳида қайд этилган — қалъа узоқ муддат тўплар остида туриб берган ва фақат деворлар вайрон қилингач босиб олинган.
Нега бу жанг муҳим?
Оқ Масжид:
Сирдарё бўйидаги стратегик нуқта эди
Қўқон хонлигининг шимолий чегарасидаги асосий қалъа бўлган
Туркистонни босиб олиш йўлида Россия учун калит вазифасини ўтаган
Қалъа қулаганидан кейин у “Форт-Перовский” деб қайта номланган ва Россия ҳарбий таянч пунктига айланган. шаҳарда Черковлар қурилган...
Хулоса
Оқ Масжидни ҳимоя қилишда ҳалок бўлган қўқонликлар сони аниқ маълум эмас, аммо тарихчиларнинг умумий баҳосига кўра:
➡️ бир неча юз нафар ҳимоячи шаҳид бўлган
➡️ қалъа ҳимоячилари қарийб охиригача жанг қилган (ҳеч ким ташлаб қочмаган)
➡️ Бу воқеа Қўқон хонлиги мустақиллиги учун курашнинг рамзий эпизодларидан бири ҳисобланади
Абу Муслим (профессор)
